فصل ۶۷ عین‌القضات همدانی
عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
عاشق را نه خلوت باید نه صحبت زیرا که خلوت برای سکوت باید و سکوت عاشق را از قواطع است و صحبت از برای راحت باید و راحت مشتاق را از موانع است و آنچه گفته‌اند که معشوق عاشق پیدا باید و مشتاق شیدا باید سر این معنی است عاشق از فراق بطبع گریزد و در وصل آویزد موجب آنست که فراق دوئی اقتضا کند و وصل یکی یعنی در مقام فراق حصول عاشق در عالم اندوه بودو حصول معشوقدر هودج سرور، و این در تفرقه کثرت مشاهده شودو در عشق وحدت باید بل اتحاد و این جز دروصلنبود و ذلک سر عزیزٌ لِمَن فَهِمَ
جانم ز فراق تو از آن بگریزد
تا با تو یکی شود دوئی برخیزد
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این متن گفته شده که عاشق نه تنها نیازی به تنها بودن (خلوت) دارد و نه به صحبت کردن، زیرا خلوت باعث سکوت و دوری از محبوب می‌شود و صحبت هم به راحتی و موانع عشق را دامن می‌زند. عاشق به طور طبیعی از جدایی می‌فرارند و در پی وصال هستند، زیرا جدایی و فراق به احساس دوگانگی منتهی می‌شود در حالی که وصال به وحدت و اتحاد می‌انجامد. عشق واقعی در وصال و نزدیکی به محبوب تحقق می‌یابد و این نکته برای کسانی که درک می‌کنند بسیار ارزشمند است. در نهایت، جان عاشق از فراق می‌گریزد تا با محبوبش یکی شود و از دوگانگی رهایی یابد.