ایرانشان ابن ابی الخیر
زندگی‌نامهٔ ایرانشان
ایرانشان (ایرانشاه) ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و هم‌عصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هجری قمری یا اندکی پس از آن به نظم درآورده است. قدیمی‌ترین اشارات به نام شاعر، در دست‌نوشته‌های مجمل التواریخ و القصص است؛ در مجمل التواریخ و القصص، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دست‌نوشته‌های پاریس و چستربیتی از مجمل التواریخ و القصص، «ایرانشان» ضبط شده‌است. پیرامون زادگاه وی اگرچه جلال متینی مصحح کوش‌نامه، در مقدمهٔ آن دربارهٔ زادگاه «ایرانشان» سخنی به میان نیاورده‌است؛ اما رحیم عفیفی در پیشگفتار بهمن‌نامه، برپایهٔ شواهدی چنین پنداشته‌است که شاید ایرانشان، برادر «شهمردان بن ابی‌الخیر» نویسندهٔ نزهت‌نامهٔ علایی برادر و در نتیجه رازی (اهل ری) بوده‌باشد. دو اثر منظوم ایرانشان، بهمن‌نامه و کوش‌نامه است. بهمن‌نامه پیش از کوش‌نامه سروده شده‌است. کوش‌نامهٔ وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است. بهمن‌نامهٔ ایرانشان به کوشش آقای سید محمد امین حسینی در گنجور در دسترس قرار گرفته است (آقای محمد امین عبادی حیدر نیز در این راه به ایشان یاری رساندند).
آثار ایرانشان
شعرهای ایرانشان
- بخش ۱۳ - آوردن شاه بهمن لشکر را به رزم برزین آذر به دَرِ استخر و نامه نبشتن برزین — دَرِ گنج بگشاد یزداد گو
- بخش ۹ - آگاهی یافتن شاه بهمن از مرگ کرکوی و فرستادن پارس با لشکر به رزم برزین — شهنشاه مر جامه را کرد چاک
- بخش ۱۴ - نامه نوشتن شاه بهمن به آذربرزین — جهان چون بپوشید دیبای زرد
- بخش ۱۰ - نامه نبشتن برزین آذر پیش پارس پرهیزگار و رزم کردن ایشان — نویسنده را گفت پیش آرنی
- بخش ۱۲ - رفتن برزین آذر به کوه به جستن اژدها و کشتن برزین اژدها را — سپهبد ز گفتار او شد دژم
- بخش ۱۵ - جنگ کردن شاه بهمن با آذر برزین و گریختن شاه — فرود آمد از پیل و عیبه بخواست
- بخش ۸ - رفتن بانوگشسب به نزدیک برزین آذر به ساری و کشته شدن کرکوی — به هنگام پیوستن کارزار
- بخش ۱۱ - رفتن برزین آذر به شکار و به مهمانی شدن به خانه بیوراسب و خواستن دختر — چنان بُد که یک روز برزین گُرد
- بخش ۲۱ - به هزیمت رفتن شاه بهمن به ساری آوردن برزین آذر، لشکر را به دژ ساری — چو شب گشت بهمن سپه در کشید
- بخش ۱۸ - نامه نوشتن شاه بهمن پیش رستم تور و پاسخ نامه رستم پیش شاه بهمن — یکی نامه کرد او به نزدیک تور
- بخش ۲۲ - رفتن رستم تور به شکار و گرفتن دختر خاقان چین رستم تور را — یکی روز تور اندر آمد ز در
- بخش ۱۶ - صفت دیو زوش کردن نوش آذر پیش شاه بهمن و نامه نبشتن شاه پیش دیو — نه مرد نژادست گفت این جوان
- بخش ۱۷ - آگاه شدن برزین آذر از آمدن دیو زوش و آوردن برزین لشکر به تیسفون — بزرگان به خوردن نهادند روی
- بخش ۱۹ - رزم شاه بهمن با برزین آذر و کشته شدن دیو زوش بر دست رستم تور — همه شب دو لشکر همی ساز کرد
- بخش ۲۳ - آوردن خاقان چین رستم تور را پیش شاه بهمن و آشتی کردن شاه و رستم — تو با روشنه جام بده گسار
- بخش ۲۰ - رزم خالد با ایرانیان و کشته شدن خالد بر دست رستم تور — همانگاه خالد برفت از سپاه
- بخش ۲۴ - آمدن برزین آذر و رستم پیش بهمن و آشتی کردن و ولایت و گنج بخشیدن شاه — ز لشکر برآمد ز شادی خروش
- بخش ۲۵ - خواب دیدن شاه بهمن و پادشاهی به همای دادن — شب شادمان شاه بر شد به تخت