ایرانشان ابن ابی الخیر
زندگی‌نامهٔ ایرانشان
ایرانشان (ایرانشاه) ابن ابی الخیر از شاعران اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری و هم‌عصر با سلطان ملکشاه سلجوقی بود. گویا ایرانشان بیش از سال ۵۱۱ ه. ق. نزیسته باشد. وی داستان بهمن بن اسفندیار را در قالب بحر متقارب در حدود سال ۵۰۰ هجری قمری یا اندکی پس از آن به نظم درآورده است. قدیمی‌ترین اشارات به نام شاعر، در دست‌نوشته‌های مجمل التواریخ و القصص است؛ در مجمل التواریخ و القصص، نسخهٔ کتابخانهٔ فؤاد کورپولو در ترکیه، نام شاعر «انشاه» و در نسخهٔ هایدلبرگ آلمان، نام وی «ایرانشاه» و در دست‌نوشته‌های پاریس و چستربیتی از مجمل التواریخ و القصص، «ایرانشان» ضبط شده‌است. پیرامون زادگاه وی اگرچه جلال متینی مصحح کوش‌نامه، در مقدمهٔ آن دربارهٔ زادگاه «ایرانشان» سخنی به میان نیاورده‌است؛ اما رحیم عفیفی در پیشگفتار بهمن‌نامه، برپایهٔ شواهدی چنین پنداشته‌است که شاید ایرانشان، برادر «شهمردان بن ابی‌الخیر» نویسندهٔ نزهت‌نامهٔ علایی برادر و در نتیجه رازی (اهل ری) بوده‌باشد. دو اثر منظوم ایرانشان، بهمن‌نامه و کوش‌نامه است. بهمن‌نامه پیش از کوش‌نامه سروده شده‌است. کوش‌نامهٔ وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است. بهمن‌نامهٔ ایرانشان به کوشش آقای سید محمد امین حسینی در گنجور در دسترس قرار گرفته است (آقای محمد امین عبادی حیدر نیز در این راه به ایشان یاری رساندند).
آثار ایرانشان
شعرهای ایرانشان
- بخش ۲ - در ستایش دانش — بدین سر همه دانش آموز و بس
- بخش ۳ - در ستایش خرد — چو همراه دانش نباشد خرد
- بخش ۵ - در نعت النّبی صلّی الله علیه — سرِ داد پیغمبر پاکدین
- بخش ۷ - در سبب نظم کوش‌نامه — زمانه چو کارم دلارای کرد
- بخش ۶ - اشاره به نظم بهمن‌نامه — یکی داستان گفته بودم ز پیش
- بخش ۴ - در بی‌ثباتی عمر — نماید همی کاین جهان یک دم است
- بخش ۱ - در شکر باری تعالی — تو را ای خردمند روشن‌روان
- بخش ۸ - در مدح پادشاه اسلام — به نام شهنشاه گیتی‌گشای
- بخش ۹ - داستان کوش و مانوش — در این داستان، ژرف بنگر کنون
- بخش ۱۱ - نامه نوشتن کوش به سوی مانوش — به مانوش پس نامه فرمود کی
- بخش ۱۴ - پیام فرستاده به مانوش — سه ماهش زمان داد، دستور زود
- بخش ۱۵ - صلح و باجگزاری مانوش — به یک هفته آمد به روم آن نوند
- بخش ۱۶ - دانش‌پرستی کوش — چو از دانشِ سرکش نیک پی
- بخش ۱۳ - گفتگوی صلح با فرستادهٔ مانوش — از او آگهی رفت نزدیک شاه
- بخش ۱۰ - نیرنگ کوش با رومیان — از امروز تا سیصد و اند سال
- بخش ۱۲ - رسیدن نامه ی کوش به مانوش و فرستادن نامه به سوی کوش — چنین تا به درگاه مانوش شد
- بخش ۱۸ - پادشاهی اِفریقس — یکی پادشاهی افریقس است
- بخش ۲۱ - گفتار در شاهی اسطلیناس — یکی شاه بود اسطلیناس نام
- بخش ۱۷ - فرستادن مانوش نه پاره کتاب پیش کوش — ز کردار شه گشت مانوش شاد
- بخش ۱۹ - داستان دقیانُس — همان داستانی دگر یار اوی
- بخش ۲۲ - داستان اسکندر در خاور — سر داستان‌های شاهان پیش
- بخش ۲۴ - اسب چهرگان — سرِ ماه پیش گروهی رسید
- بخش ۲۳ - اسکندر در برابر پیکر کوشِ پیل دندان، سالار چین — همی راند یک روز و یک شب سیاه
- بخش ۲۰ - داستان پلاطُس — دگر داستان پلاطُس به روم