محمد کوسج
زندگی‌نامهٔ محمد کوسج
شمس‌الدین محمد کوسج شاعر قرن هشتم هجری قمری است که از زندگی وی اطلاعات زیادی در دسترس نیست و بخش کهن منظومهٔ حماسی «برزونامه» مشتمل بر حدود ۴۲۰۰ بیت به وی منتسب است. برزونامه در اصل دو منظومهٔ جداگانه درباره داستانهاى برزو بوده که هر بخش از آن توسط شاعرى به نظم درآمده است. گویا در قرن دهم هجرى شخصى این دو بخش را به یکدیگر پیوند مى‌دهد و از آن داستانى بلند مشتمل بر ۳۳۰۰۰ بیت به وجود مى‌آورد. برزو پسر سهراب است که پس از مرگ سهراب از شهرو زاده مى‌شود و در جوانى بى‌آنکه به نژاد خود آگاه باشد به تحریک افراسیاب با سپاهى عظیم به ایران مى‌آید و با نیاى خود رستم نبرد مى‌کند. سرانجام در یکى از نبردها نژادش شناخته مى‌شود و جنگ و ستیز به صلح و دوستى مى‌انجامد. این کتاب در بین منظومه‌هایى که بعد از شاهنامه سروده شده‌اند موفق‌تر بوده است به‌طورى که برخى از نسخه‌برداران از قرن نهم به بعد بخشى از آن را به دست‌نویسهایى از شاهنامه الحاق کرده‌اند. برخى کتاب برزونامه را به شخص دیگرى به نام ابوالعلاء عطاء بن یعقوب کاتب مشهور به عطایى رازى نسبت مى‌دهند. ابوالعلاء، عطاء بن یعقوب، از شاعران دربار غزنویان و معاصر مسعود سعد سلمان است. وى در سال ۴۷۱ هجری قمری وفات کرده است. در منابع اظهار نظر دیگری نیز وجود دارد که بخش دیگر برزونامه را سرودهٔ شاعری از سدهٔ دهم هجری به نام عطایی می‌داند. در دستنویس کتابخانه کمبریج از برزونامهٔ کهن، یک بار در پشت برگ اول و بار دیگر در پایان منظومه، به نام گویندهٔ آن تصریح شده است. عبارت پشت برگهٔ اول چنین است: «کتاب برزونامه، تصنیف مولانا شمس‌الدین محمد بن احمد میر بن محمد میر خم...» و عبارت پایانى منظومه، این‌چنین است: «تمام شد کتاب برزونامه از گفته مولانا شمس محمد کوسج...».
آثار محمد کوسج
شعرهای محمد کوسج
- بخش ۲ - در حق خواجه صحابه — محمد رسولش به هر دو سرای
- بخش ۱ - کتاب برزونامه — به نام خداوند کون و مکان
- بخش ۴ - زادن برزوی سهراب، پسر زاده رستم — ز شنگان چو سهراب آمد به در
- بخش ۳ - آغاز داستان برزو — چنین خواندم از نامه باستان
- بخش ۵ - رسیدن افراسیاب به شنگان — از آن پس که برگشت از آن رزمگاه
- بخش ۷ - آموختن برزوی رزم از دلیران افراسیاب — بگفت این و آمد به نزدیک شاه
- بخش ۶ - آمدن گرسیوز و بردن برزو پیش افراسیاب — و زان پس به گرسیوز آواز داد
- بخش ۸ - لشکر کشیدن برزو به سوی ایران قسمت اول — سپیده چو پیدا شد از چرخ پیر
- بخش ۱۰ - لشکر کشیدن برزو به سوی ایران قسمت سوم — چو خسرو ز برزوی گرد این شنید
- بخش ۱۳ - آمدن بیژن و آوردن برزوی رستم زال را قسمت دوم — چنین گفت برزوی آن گه بدوی
- بخش ۱۵ - آمدن بیژن و آوردن برزوی رستم زال را قسمت چهارم — بر آید به زاری روان از تنت
- بخش ۹ - لشکر کشیدن برزو به سوی ایران قسمت دوم — چو رستم مر آن هر دو تن را بدید
- بخش ۱۶ - آشنایی دادن شهرو میان رستم و برزوی — نگه کرد شهرو چو آن را بدید
- بخش ۱۴ - آمدن بیژن و آوردن برزوی رستم زال را قسمت سوم — چو بشنید برزوی آواز اوی
- بخش ۱۱ - لشکر کشیدن برزو به سوی ایران قسمت چهارم — چو بشنید ازو این سخن در نهان
- بخش ۱۲ - آمدن بیژن و آوردن برزوی رستم زال را قسمت اول — وز این سوی بیژن چو باد دمان
- بخش ۲۰ - گفتار در گرفتار شدن گودرز کشواد به دست سوسن رامشگر — یکی خیمه ای دید آراسته
- بخش ۲۱ - گفتار در گرفتار شدن گیو گودرز به دست سوسن به صحرای ایران — دگر باره سوسن خروشی شنید
- بخش ۲۲ - گفتار در گرفتار شدن گستهم به دست سوسن رامشگر — چو مر گیو را برد پرخاشخر
- بخش ۱۹ - گفتار در گرفتار شدن طوس به دست سوسن رامشگر — چو طوس آمد از نزد گردان به در
- بخش ۱۸ - گرفتار شدن پهلوانان ایران به مکر سوسن مطرب — وزین روی گردان ایران تمام
- بخش ۲۴ - گفتار در مناظره کردن فرامرز دستان سام با پیلسم — فرامرز کز پیش رستم برفت
- بخش ۱۷ - آمدن سوسن جادو به ایران به گرفتن پهلوانان — زنی بود رامشگر آن جایگاه
- بخش ۲۳ - رزم پیلسم با بیژن و گرفتار شدن بیژن به دست او — چو از تیره شب نیمه ای در گذشت