فصل سوم - قوای چهارگانه سر منشأ نیکیها و بدیها ملا احمد نراقی
از آنچه گذشت روشن شد که از برای انسان اگر چه قوی و جوارح بسیار است، و لیکن همه آنها به غیر از چهار قهرمان، مطیع و فرمانبردارند، و ایشان را مدخلیتی در تغییر و تبدیل احوال مملکت نفس نیست، و آنچه منشأ اثر و باعث نیک و بد صفات، و خیر و شر ملکات هستند از این چهار قوه اند پس همه اخلاق نیک و بد از این چهار پدید آید، و منشأ صفات خیر و شر اینها هستند.
و لیکن، خیرات و نیکیهای قوه عاقله در حال تسلط و غلبه آن است، و بدیها و شرور آن در حالت زبونی و عجز آن در تحت سایر قوا، و آن سه قوه دیگر بر عکس این‌اند، زیرا که آثار خیر و نیکوئیهای آنها در حالت ذلت و انکسار و عجز ایشان در نزد عقل است، و شرور و آفات ایشان در وقت غلبه و استیلای آنها است بر عقل.
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
از متن می‌توان فهمید که انسان دارای چهار قوه اصلی است که تنها این چهار قوه نقش مؤثری در تغییر و ایجاد صفات نیک و بد دارند. سایر قوا تابع و فرمانبردار هستند. قوه عاقله زمانی نیکی و خیر ایجاد می‌کند که بر سایر قوا تسلط پیدا کند، اما زمانی که تحت تأثیر دیگر قوا قرار می‌گیرد، بدیها و آفات به وجود می‌آید. برعکس، سه قوه دیگر وقتی در حالت ضعف و انکسار قرار دارند، آثار نیک و خیر کمی دارند و زمانی که بر عقل غلبه می‌کنند، شرور و آفات خود را نشان می‌دهند. به طور کلی، نیکیها و بدیها در ارتباط با وضعیت تسلط و عدم تسلط قوا بر یکدیگر ایجاد می‌شوند.