بخش ۹ عمان سامانی
عمان سامانی / گنجینة الاسرار / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
در بیان اینکه چون معشوق ازلی جمال لم یزلی مر عشاق را نمود و بادۀ عشق طالبان مشتاق را پیمود از در امتحان درآمد، شیوه‌های معشوقی بکار آورد، منکرین جام سعادت را سرخوش از جام شقاوت کرده، بدیشان گماشت و چیزی از لوازم عاشق کشی فرو نگذاشت تا شرایط معشوقی با تکالیف عاشق، موافق آید.
لاجرم آن شاهد صبح ازل
پادشاه دلبران، عز و جل
چون جمال بی مثال خود نمود
ناظران را عقل و دل از کف ربود
پس شراب عشقشان در جام ریخت
هر یکی را در خور، اندر کام ریخت
باده‌شان اندر رگ و پی جا گرفت
عشقشان درجان و دل، مأوا گرفت
جلوه‌ی معشوق، شورانگیز شد
خنجر عاشق کشی، خونریز شد
پس براه امتحان شد، رهسپار
خواست تا پیدا کند آلات کار
بانگ برزد فرقه‌ی ناکام را
بی نصیبان نخستین جام را
کای ز جام اولینتان اجتناب
جام دیگر هست ما را پر شراب
ظلم می‌ریزد ازین لبریز جام
ساقیش جام شقاوت کرده نام
مستی آن، عشرت و عیش و سرور
نشئه‌ی آن نخوت و ناز و غرور
هردو، می، لیکن مخالف در خواص
هر یکی را نشأه‌یی ممتاز و خاص
آن یکی مشحون تسلیم و رضا
آن یکی مملو ز آسیب و قضا
کیست، کو زین جام گردد جرعه نوش؟
پند ساقی را کشد چون در بگوش؟
پرده پیش چشم حق بینان شود
آلت قتاله‌ی اینان شود
ظلمتی گردد، بپوشد نور را
فوق روز آرد شب دیجور را
برکشد بر قتلشان، شمشیر تیز
جسمشان را سازد از کین ریز ریز
تلخ سازد آب شیرینشان بکام
روز روشنشان کند تاریک شام
گردد از تأثیر این فرخ شراب
از جلال و جاه و منصب، کامیاب
لیکن آخر، نار سوزان جای اوست
دوزخ آتشفشان، مأوای اوست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بیان عشق و معشوقی ازلی می‌پردازد و اشاره دارد که معشوق به عاشقان خود جلوه‌ای بی‌نظیر نشان داده که عقل و دل آنها را از دست می‌دهد. او لوگو به افراد راه می‌دهد و هر کس را به نوعی عشق و درک می‌دهد. در این میان، دو نوع شراب عشق و شقاوت معرفی می‌شود. شراب عشق باعث تسلیم و رضا می‌شود، در حالی که شراب شقاوت، آزار و آسیب را به همراه دارد. سرانجام، متن هشدار می‌دهد که کسی که به شقاوت گراید، به سرنوشتی تلخ و عذاب‌آور دچار خواهد شد و دوزخ مأوای او خواهد بود. در کل، این شعر به تضاد بین عشق واقعی و شقاوت اشاره می‌کند و عواقب پیروی از هر یک را بررسی می‌کند.