بخش ۱۴۰ - مؤمن یزدی رضاقلی خان هدایت
رضاقلی خان هدایت / روضهٔ اول در نگارش احوال مشایخ و عارفین / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
بخش 1
اسمش حسین و ازفضلای زمان خود بوده. در نزد علما و عرفا کسب کمالات ظاهری و باطنی نموده. مدتها به تصفیه و تزکیهٔ نفس اشتغال داشته، آخر لوای سفر عقبی افراشته، بر عالم فانی دامن افشاند و این رباعیات در عالم از او یادگار مانده:
نتوان به خدا رسید از علم کتاب
حجت نبرد راه به اقلیم صواب
مِنْرباعیّاتِهِ
در وادی معرفت براهین حکیم چون جاده‌هاست در چراگاه دواب
٭٭٭
٭٭٭
٭٭٭
٭٭٭
٭٭٭
بخش 14
دل چیست درون سینه سوزی و تفی
تن چیست غم و رنج و بلا را هدفی
القصه به قصد جان ما بسته صفی
مرگ از طرفی وزندگی از طرفی
بخش 15
ما حرص به نیروی قناعت شکنیم
وندر دل خلق خارِ منّت شکنیم
پا بر سر تاج کیقبادی ننهیم
آنجا که کُله گوشهٔ همت شکنیم
بخش 16
در پهلوی دل وثاقم از ناله پُر است
جانم ز تب ولبم ز تبخاله پر است
از دیدهٔ خونبار که چشمش مرساد
دامان و کنارم ز گلِ لاله پر است
بخش 17
مؤمن به بدی نیست کسی مانندت
این طرفه که خلق نیک می‌خوانندت
یک چند چنان بدی که خود می‌دانی
یک چند چنان باش که می‌دانندت
بخش 18
فعلِ بد ما چو قّصهٔ بوالعجب است
روز همه در فکرت این قصه شب است
تهمت نشتوان به قدرتِ ناقص کرد
حق هم نتوان گفت که ترکِ ادب است
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
حسین، فردی از فضلا و دانشمندان زمان خود است که در زمینه کمالات ظاهری و باطنی کوشش زیادی کرده و به تصفیه و تزکیه نفس پرداخته است. او در نهایت دار فانی را ترک کرده و رباعیاتی از خود به جای گذاشته که یادبود اوست. در این شعرها، او به موضوعات مختلفی اشاره کرده است: - در اولین رباعی، به این نکته می‌پردازد که نمی‌توان به خدا از طریق علم صرف رسید و راه‌های معرفت را تشبیه به جاده‌هایی برای حیوانات می‌کند. - در دومین رباعی، به وصف بدی‌های انسان‌ها و تهمت‌های نادرست می‌پردازد. - در سومین رباعی، به نکته‌ای اشاره دارد که اگرچه کسی را نیک می‌خوانند، اما خود فرد واقف به بدی‌هایش است. - در رباعی بعدی، احساسات عاطفی و دردهای درونی خود را بیان می‌کند. - در پنجمین رباعی، بر قناعت و دوری از حرص تأکید دارد و بر همت و اراده انسان می‌بالد. - و در آخرین رباعی، مرگ و زندگی را در تقابل با یکدیگر قرار می‌دهد و به عمق وجود انسان اشاره می‌کند. این رباعیات نشان‌دهنده تفکر عمیق و احساسات پیچیده حسین است.