بخش ۹ - سؤال چهارم صفای اصفهانی
صفای اصفهانی / مثنوی / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
شهان دیدند در ره رهزن و غول
نهادندی بنای رتبه بر طول
نخستین رتبه علم الیقین است
دوم عین الیقین مستبین است
سیم حق الیقین لولوی تدقیق
بدین ترتیب سفتند اهل تحقیق
چه سرست اینکه قومی ز اهل آداب
نهادندی بنای علم بر آب
بدون علم باشد سالها بین
ز حد جهل تا سر منزل عین
بنای رتبه بر طولست بی ریب
بچشم جهل نتوان دید غیب
چو نبود علم گر نور مبینست
چه جای دعوی حق الیقینست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
شهان در مسیر دیدند که چگونه رهزنی و غولی وجود دارد. آنان بر این باورند که علم بر سه مرتبه استوار است: نخست علم الیقین، سپس عین الیقین که قابل مشاهده است، و در نهایت حق الیقین که از عمق تحقیق به دست میآید. اهل تحقیق به این ترتیب سعی میکنند بر این پایهها بنا نهند. اما در مقابل، گروهی از اهل آداب، بدون علم واقعی، بر پایهای ناپایدار بنا میسازند. بدون علم، سالها به بیخبری سپری میشود و نمیتوان از جهل به مراحل بالاتر علم رسید. در واقع، بدون علم، نوری برای مشاهده حقایق وجود ندارد و دعویهای بزرگ بدون شناخت و علم ناممکن است.