بخش ۳ اهلی شیرازی

هوا بسبزه گهر ریخت بلبل آب از چشم

تو لاله وار نشین چشم جان پر خون دار

دگر بروی خوش گل که دیده دوخته مرغ

چو دیده ز آتش گل سوخت پاو سر هموار

تقطیع: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

قافیه: محجوب

بحر: رمل مثمن محذوف

صنعت: تشبیه مطلق

تقطیع: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات

قافیه: معروف و مجهول جلی

بحر: رمل مثمن مخبون مقصور، صدر و ابتدا هر دو سالم

صنعت: تشبیه اضمار

تقطیع: فاعلن فعل فاعلن فعل

قافیه: اختلاف توجیه

بحر: متدارک مقطوع

صنعت: تاکید مدح بما یشبه الذم

تقطیع: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن

قافیه: اختلاف حذو

بحر: رمل مثمن مخبون، صدر سالم

صنعت: تخلص

تقطیع: فاعلاتن فعلاتن فعلن

قافیه: نفاذ

بحر: رمل مسدس مخبون محذوف، صدر و ابتدا سالم

صنعت: استعاره

تقطیع: فعلاتن فعلاتن مفاعلن

قافیه: اختلاف اشباع

بحر: غریب مخبون

صنعت: مدح موجه

تقطیع: مفعول مفاعیل فاعلاتن

قافیه: اختلاف حرف قید

بحر: قریب اخرب

صنعت: ایهام

تقطیع: فاعلاتن مفاعلن فعلات

قافیه: اختلاف ردف

بحر: خفیف مسدس مخبون اصلم مسبغ- صدر و ابتدا سالم

صنعت: استعاره

تقطیع: فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن

قافیه: مکرر

بحر: رمثل مثمن جزوی مشکول جزوی سالم

صنعت: متضاد

تقطیع: فعول فعلن فعول فعلن

قافیه: مقید مجرد

بحر: متقارب مقبوض اثلم

صنعت: اقتباس

تقطیع: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات

قافیه: ایطاء خفی

بحر: مجتث مخبون مقصور

صنعت: رد العجزعلی الصدر نوع اول

تقطیع: مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن

قافیه: ایطاء جلی

بحر: هزج مثمن اخرب

صنعت: ردالعجز نوع ثانی

تقطیع: مفعول مفاعلن فعولن

قافیه: ایطاء جلی نوعی دیگر

بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

صنعت: رد العجز نوع رابع

تقطیع: مفتعلن مفتعلن مفتعلن

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: رجز مسدس مطوی

صنعت: رد العجز نوع ثالث

تقطیع: مفتعلن فع مفتعلن فاع

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: منسرح مطوی مثمن منحور مجذوع

صنعت: تجاهل العارف

تقطیع: فعلن فعلن فعلن فعلان

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: رکض الخیل عروض و ضرب مذال

صنعت: جمع منفرد

تقطیع: فعولن مفاعیلن فعولن مفاعیلن

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: طویل

صنعت: جمع و تفریق

تقطیع: مفتعلن مفتعلن فاعلات

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: سریع مطوی موقوف

صنعت: تفریق و تقسیم

تقطیع: فاعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن

قافیه: ایطاء جلی نوعی دیگر

بحر: مقتضب مطوی

صنعت: جمع و تقسیم

تقطیع: فاعلاتن فعلاتن فاعلاتن فعلان

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: رمل مثمن مخبون عروض و ضرب اصلم مسبغ، صدر و ابتداء سالم

صنعت: جمع و تفریق و تقسیم

تقطیع: فاعلاتن مفاعلن فعلاتان

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: خفیف مسدس مخبون، صدر و ابتدا سالم عروض و ضرب مسبغ

صنعت: سحر حلال

تقطیع: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: هزج مسدس عروض و ضرب مقصور

صنعت: تنسیق الصفات

تقطیع: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلان

قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر

بحر: هزج مسدس، عروض و ضرب مسبغ

صنعت: سیاقه الاعداد

تقطیع: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

قافیه: اکفاء

بحر: رمل مسدس محذوف

صنعت: حشو ملیح

تقطیع : فعلاتن فعلاتن فعلن

قافیه: متراکب

بحر: رمل مسدس مخبوب محذوف

صنعت: ارسال المثل

تقطیع: مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلان

قافیه: مترادف

بحر: رجز مطوی مخبون، عروض و ضرب مذال

صنعت: لغز: نامه

تقطیع: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

قافیه: متواتر

بحر: هزج مثمن سالم

صنعت: معما باسم امیر نظام الدین علی- حسن طلب

تقطیع: مفتعلن مفتعلن فاعلن

قافیه: متدارک

بحر: سریع مطوی مکشوف

صنعت: اضمار قبل الذکر

دایره مجتلبه

دایره مختلفه

دایره موتلفه

دایره مشتبهه

دایره متفقه

دایره منتزعه

تقطیع: مفاعیلن مفاعیلن فعولن، فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

بحر: رمل مسدس محذوف – هزج مسدس محذوف

قافیه: اول مقید بتاسیس ثانی مطلق بتاسیس

صنعت: التدویر

وجود نافه گل را بخور مشک دهد

ز شمع غنچه اگر شعله سرکشد زانوار

لبان غنچه بجو گر شراب مشکین بوست

چو لاله هر چه بر افروخت چهره دوست مدار

تو نرگسش که بود سحر سامری بنگر

ولیکن این بود از عین دلبری بیمار

پی چه بسته زبان گشته گم ز خود بلبل

مگر گشاده زبان صاحب یمین و یسار

نظام دین علی شیر بیشه اسلام

که یافت لوح و قلم از شعارش استظهار

امور حشمت ازو خاتمه پذیرفته

رموز حکمت ازو ناشنفته در اسرار

مروجی که چنان تازه ساخت جان سخن

که بسته چشم خرد از تصورش افکار

ملایک از طلب همدمیش بر در و بام

ملوک از طمع محرمیش بر در بار

یقین که هم علم عدل بر فرازد وی

یقین که هم جگر ظلم را گدازد زار

رمیده است کنون از ممالکش زان جور

که او بامر تدارک سرش کند بردار

عجب مدار ز دستش که کرده ام مانند

به بحر نیل که جاری بود از و انهار

لطایف کرمش کام خلق شهری داد

کف عنایت او شد چو بحری از ایثار

یکی که وی نهدش زهر فی المثل در دست

بگو بنوش که در کام اوست نوش گوار

شراب در دهن دوستانش نوشین طعم

شکر ببخت بد دشمنانش نیش خمار

یگانه آ سخنت را چو پیک باد آرد

دلی که مرده بود زنده سازد آن گفتار

رسانده یی تو بدان پایه سخن کامروز

جهان گرفته قیامت زصیت استشهار

بجز تو کیست که آرد بنظم بیگه و گه

گهر نثار کند کوه کوه بر احرار

اگر چه دل بتوا برار را قرین خواند

ولی کمند بدین حسن اعتقاد بر آر

دل تو ره بحق از عرش و انجمش بیش است

بعالمی که کمند از گمان درو اخیار

وکیل رزق تویی ای بزرگوار از لطف

نسیم خلق تو این مژده داد در اقطار

خیال فتنه و غمزش گرفته است گلاب

به شیشه کرده ز پاست گلاب از آن عطار

و رای طبع تو در از سخن که میبارد

تو طوطیی بسخن گفتن و شکر منقار

از آنجهت که نبودت زروی معنی مثل

نبود عقلش ازین دعوی تو استکبار

هنر بعهد تو دلجوترست و زیباتر

ستم ز عدل تو رنجور تر ز بو تیمار

دم مجادله تنها نه شورت از فضل است

که تیغ قهر تو بشکست قلب صد قهار

بدست فضل تو نقد هنر کرمها نیست

که هست گنج نهانت کرامت از دو ار

وجود نه فلکت خاک ره بهر قدمی

ستاده خیل ملک بر درت باستحضار

در تو بوسه دهد کعبه گر صفا جوید

چنانکه بر قدمت چهره می نهد زوار

نه فلکت خاک قدم بوسه دهد

خیل ملک بر قدمت چهره نهد

عقود گوهر و دامان زر تو افشانی

به خلق یا شده ریزان ز باد برگ بهار

دری که بر سر خاصان کف تو میبارد

نریخت ابر چنان ژاله و ندید بحار

و جاهتت فلک از چهره ملک جوید

که آدمی نبود اینچنین تمام عیار

یقین که یک قدم اندر سحر همی نچمند

که سوی تو ندمند آیتی ذوی الاذکار

دل عدوی تو در آتشی چو شمع آمد

که جان نبرد از آن سوختن بصد اصرار

ولیکنش بتر از این هلاک میخواهم

بزاریی که نیارد حدیث استغفار

لییم خصم تو از مدبری دم کشتن

امید نیست که ایمان بدر برد ز انکار

تویی که ما بثنای تو عاجزیم آری

که دید چون تو خداوندی از صغار و کبار

اگر بمدح نه شایسته ایم جز ما نیست

سزای مدح که ما بنده ایم و خدمتکار

وجود کس نبود همچو خلق و مردمیت

که این نگفت به تلخی و آن نکرد آزار

دگر چو همتت اندر جهان ندیده کسی

نکرده در همه عمر التماسی از اغیار

سواد کلک تو هندوستانش در دستست

چنین که ریزد از اینگونه قطره ها بقطار

ترا ز لطف خداوندی آمد این حشمت

که برده است از آن بحر درفشان ذخار

قیاس خلق چه نامد ید ترا چشمه

که بخشش تو دوانید چشمه را در غار

درون دشمن جاهت که بر قرار مباد

نیافت هیچ دل از سوز حسرتش جز نار

رفیق خصم تو نبود بجز دل بریان

بهر چه دیده گریان او کند تیمار

تو خضر راهروانی بدانش و تحقیق

تو شیلی و تو جنید از دلایل اطوار

شک و یقین نبرد راه در کمالاتت

که در مقام عنایت نمودی استقرار

یقین ربوده کلک تو صورت ما نیست

که سوزد از حسدش چون خطت کند اظهار

از آنکه زلف تو خال و خطیست رنگینش

بسوخت صد دل سنگین و نسخ کرد اغیار

رکاب خنک فلک پیش رخش تست کران

که در هزیمت از او رفته شیر در پیکار

به پیش حمله او باد و آب سست تکند

اگر چه هست به تن همچو سنگ زیر سوار

پیش رخشت کش مبادا سست تک

در هزیمت رفته شیران همچو سگ

جهان کیش برکت گرد مملکت گردد

بسعی اگر حرکت ناید از تو چون پرگار

ولایت از حرکات قلم کنی معمور

از آن زحق برکت میرسد به استکثار

در آنچه نیست بنفشه چو خط مکتوبت

چه شک که نیست چو مهر پیمبری طومار

تو فارغی و نظر چهره سوسنیش سفید

از آن بشارت و امید کاورد اخبار

دل کریم توام در دل افکند این ظن

که بارد از کرمت بر سرم در شهوار

شود امید مرا هم دل تو حاجت بخش

که پاشیم گهر القصه بر سر و دینار

مبین درین که رهی بر ستوده خود راز انک

بریده است به شایستگی ره پندار

نه من که طی نکند کس محیط خط ثبات

که بر سپهر کشد کلک تو همی ادوار

دلیل ثابته و رهنمای سایره است

دلت که دایره چرخ ازو بود دوار

یقین ز قدر فلک شد که بنده درگاه

تر از بهر سرافرازی است لیل و نهار

نکرده ایم بجز مدحتت ستایش کس

روا نباشدم این شیوه هم مگر ناچار

کی بجز مدحت ستایش روا باشد مرا

زبان چه میکنم آخر اگر نه بیگه و گه

ثنای تو نکنم در سخن همی تکرار

چه کنم اگر به ثنای تو نکنم سخن

یقین که کار تو را شد ز علم شرع اساس

یقین که کام ترا شد ز حلم و صبر حصار

کار ترا شد ز علم کام ترا شد زحلم

رفیق گشت ترا فضل و لطف یزدانی

نگاهدار تو باشد حراست جبار

ترا لطف یزدان نگهدار باشد

بطوع من نگشایم کمر ازین خدمت

بصدق مدح تو کارم بود نه از اعسار

من نگشایم کمر از مدح شاه

اگر خط تو دیده به سر من نهاده ام چه عجب

زمانه بر خط تو سر نهد باستفخار

دو دیده روشن از آن بر در تو ساید چرخ

که کرده سجده ظاهر ترا اولوالابصار

تنها نه دشت هنر کرمها

تیغ تو شکست قلب تنها

کر خط تو دیده بنده نادرا

بر خط تو سجده کرده ظاهرا

چه فلک چه ملک قدمی نچمند

که دمی دعا سوی تو ندمند

زر، تو فشانی بر سر خاصان

یا شده ریزان برگ بهاران

عدویت چو شمع آمد ولیکن دم کشتن

که جانرا بصد زاری نیارد بدر بردن

ما بثنای تو نه شایسته ایم

چون تو خداوندی و ما بنده ایم

دوستان دست خداوندیش می نامید

نی نی اینقطره ده آن بحر فشانش دانید

همچو خلق و مردمیت در جهان ندیده کسی

کاین نگفته تلخی و آن رد نکرده ملتمسی

بسکه بلبل چشم بر روی خوش گل دوخته

لاله وارش چشم پرخون زآتش گل سوخته

دشمنت را مباد جز دل بریان

هیچ دل سوز بهر دیده گریان

تو خضر رهروانی در کمالات

تو شبلی و جنیدی در مقامات

بی زبان کشته ز خود بلبل دلسوخته رفته

مگر از صاحب سیف و قلم اشعار شنفته

نافه گر مشک دهد غنچه چرا مشکین بوست؟

شمع اگر شعله دهد لاله چه افروخته روست؟

بود کلک ترا خال و خط رنگین

که سوزد حسن خطت صد دل سنگین

برکت کلک ترا از حرکت

حرکت از تو و از حق برکت

نرگسش بود سحر سامری

لیکن این بود عین دلبری

چیست بنفشه رسته در غنچه سوسن سفید

مهر پیمبری برو پیک بشارت و امید

دستش که دهد کام خلق شهری

بحری که بود هر کفیش بحری

تازه جان سخن از همدمیش

بسته چشم خرد از محرمیش

کریما دل کند این ظن مرا هم دل درین بسته

که زر بر سر مرا پاشی که باری هست شایسته

علم عدل فرازد ممالکش

جگر ظلم گدازد تدارکش

فلک شد بنده درگاهت از بهر سرافرازی

سخنت چو باد آرد سوی خاکسار گه گه

دل مرده زنده سازد چه قیامت است وه وه

زهر در دست دوستانش نوش

نوش در کام دشمنانش نیش

طی نکند ثابته و سایره

گر بکشد کلک تو یک دایره

در از سخنت نبود دلجوتر و زیباتر

طوطی بسخن گفتن نبود ز تو دلجوتر

دل تو خواند بعرش وانجم

و نحن اقرب الیه منکم

گلاب وار از لطفت گرفته است گل آب

نسیم خلق تو در شیشه کرده است گلاب