(۲) حکایت آن بزرگ با خواجه علی طوسی عطار
عطار نیشابوری / بخش بیست و دوم / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
بزرگی هم نکودل هم نکو عقل
ز خواجه بوعلی طوسی کند نقل
که این ساعت تو در عین بلائی
که از سر تا قدم جمله فنائی
همه پشتی همه رو گرد در راه
همه رؤیت همه دیده شو آنگاه
همه دیده همه دل شو بیکبار
که تا آگه شوی زین رمز بسیار
اگر تو جملهٔ دل درد گردی
همه درمان شوی و مرد گردی
اگر تو درد خواهی تا بدانی
ترا مرگست روی ای زندگانی
ولی میدان که عین درد آنست
که هرگز در دو عالم کس ندانست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این اشعار به فلسفه و عرفان اشاره دارد و به بررسی وجود انسان و مسائل روحانی می‌پردازد. شاعر به نقل از خواجه بوعلی طوسی می‌گوید که انسان در حالتی از نابودی و فنا قرار دارد، اما می‌تواند با درک عمیق و توجه به خود و عواطفش به آگاهی و معرفت دست یابد. اگر انسان به دردهای خود پی ببرد، می‌تواند به درمان و رهایی برسد. در نهایت، وجود درد و رنج بخشی از زندگی است که کمتر کسی به عمق آن آگاه می‌شود.