نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

فصل ۱۷۵ عین‌القضات همدانی

عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)

در عشق و غلبات آن عاشق باشرف و قدرتر است که معشوق، زیرا که اسم معشوق در عشق عاریت است و اسم عاشق حقیقی است و بحقیقت معشوق را نه سود است و نه زیان و اگر او را وقتی بعاشق میلی پدید آید و آن میل مفرط شود و نشانه کار گردد در آن حال از مرتبۀ معشوقی بدرجۀ عاشقی آید و آن هم از وی ساقط شود و آنچه پیش از وجود خلائق اسم محیی او پدید آمد یُحبُّهم برای اینست تا تبدل و تغیر در اوصاف و ذات قدیم گفته نشود و توهم آن نبود که از مرتبۀ معشوق بدرجه عاشقی آید و این سری بزرگ است:

او از مرتبه خویش نگردد لیکن

عاشق بود و عشق در او صف بود

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

در عشق، عاشق از معشوق شرافت و مقام بالاتری دارد، زیرا نام معشوق در واقع عاری از حقیقت است، در حالی که نام عاشق واقعی است. معشوق نه سودی می‌برد و نه زیانی میبیند. اگر معشوقی به عاشق میلی داشته باشد و این میل شدت یابد، به نوعی به مرتبه عاشق نزول می‌کند. پیش از وجود خلق، نام "محیی" برای معشوق بوده تا تغییر در اوصاف و ذات قدیم رخ ندهد و نشان دهد که او به مرتبه عاشق تنزل نیافته است. در نهایت، عشق در عاشق وجود دارد و او همیشه به مرتبه خود پایبند خواهد بود.