فصل ۱۹۳ عینالقضات همدانی
اختیار عاشق در عشق ز قهر محبوبست که در جام مکر بر عاشق عرضه کند و چنان نماید بدو که این بدو برای دفع عطش او میدهد تا او را از قلت عقل و سوء محبت بستاند و نوش کند عطش او زیادت شود و او نداند که هر که در غلبۀ عطش آب دریا خورد مُتَعطّش است نه متروّی کَذلِکَ الْعشْقُ لِلعاشِقِ کَشارِبِ ماءِ الْبَحْرِ کُلَّما ازْدادَ شُرْباً ازْدادَ عَطَشا عجب یحیی معاذ رازی قَدَّسَ اللّهُ روُحَهُ بسلطان اولیا قَدَّسَ اللّهَ روُحَهُ بنوشت اینجا کسی است که یک قطره بخار عشق بمذاق او چکانیدند مست مست شد و از دست شد او جواب نوشت که اینجا کسی هست که جمله بخار محبت نوش کرد و لب بر لب نهاد و خاموش کرد.
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن درباره قدرت و اختیار عاشق در عشق و تأثیرات قهر محبوب بر اوست. بیان میکند که محبوب با فریبی میتواند عاشق را در عطش بیشتری قرار دهد، بهطوریکه او متوجه نشود که هرچه بیشتر عشق میورزد، عطش او نیز بیشتر میشود. مثالی از یحیی معاذ رازی آورده شده که نشاندهنده شدت احساسات عاشقانه است. در نهایت، پیام این است که عشق مانند نوشیدن آب دریا، هرچه بیشتر احساس شود، عطش بیشتری را به همراه دارد.