بخش ۷۷ - اصل هشتم غزالی
امام محمد غزالی / رکن چهارم - رکن منجیات
بدان که توکل از جمله مقامات مقربان است و درجه وی بزرگ، ولکن علم وی در نفس خویش باریک و مشکل است و عمل وی دشخوار است و اشکال وی از آن است که هرکه هیچ چیز را جز حق تعالی در کارها اثری بیند در توحید وی نقصان است، و اگر جمله اسباب نیز از میان برگیرد در شریعت طعن کرده باشد، و اگر اسباب را نیز مسببی نبیند با عقل مکابره کرده باشد و چون بیند باشد که به چیزی از اسباب توکل کند و در توحید نقصان افتد. پس شرح توکل چنان که عقل و توحید و شرع درهم بگوید و میان همه جمع کند علمی غامض است و هرکسی نشناسد و ما اول فضیلت توکل بگوییم، آگاه حقیقت وی، آنگاه احوال و اعمال وی.
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
توکل یکی از مقامات مهم نزد مقربان است و دارای درجه‌ای والا می‌باشد. اما فهم و عمل به آن دشوار است. دشواری‌های آن از اینجا ناشی می‌شود که اگر کسی هیچ اثری جز حق تعالی در کارها نبیند، توحیدش ناقص است. همچنین، اگر فردی تمام اسباب را کنار بگذارد، به دین خدشه زده است و در صورتی که اسباب را بدون سبب نبیند، با عقل خود در تضاد است. فهم درست توکل و جمع آن با عقل و شرع کار آسانی نیست و فقط عده‌ای اندک می‌توانند حقیقت آن را درک کنند. لذا ابتدا باید به فضیلت توکل و سپس به احوال و اعمال آن پرداخته شود تا فهم بهتری از مفهوم آن حاصل گردد.