بخش ۴ - دربیان اینکه حیات خودی از تخلیق و تولید مقاصد است اقبال لاهوری
اقبال لاهوری / اسرار خودی / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
زندگانی را بقا از مدعا ست
کاروانش را درا از مدعا ست
زندگی در جستجو پوشیده است
اصل او در آرزو پوشیده است
آرزو را در دل خود زنده دار
تا نگردد مشت خاک تو مزار
آرزو جانِ جهانِ رنگ و بوست
فطرتِ هر شیٔ امینِ آرزو ست
از تمنّا رقصِ دل در سینه ها
سینه ها از تابِ او آئینه ها
طاقتِ پرواز بخشد خاک را
خضر باشد موسیِ ادراک را
دل ز سوز آرزو گیرد حیات
غیر حق میرد چو او گیرد حیات
چون ز تخلیقِ تمنّا باز ماند
شهپرش بشکست و از پرواز ماند
آرزو هنگامه‌آرای خودی
موجِ بیتابی ز دریای خودی
آرزو صیدِ مقاصد را کمند
دفترِ افعال را شیرازه‌بند
زنده را نفی تمنّا مرده کرد
شعله را نقصانِ سوز افسرده کرد
چیست اصل دیدهٔ بیدار ما
بست صورت لذتِ دیدار ما
کبک‌پا از شوخئ رفتار یافت
بلبل از سعی نوا منقار یافت
نی برون از نیستان آباد شد
نغمه از زندانِ او آزاد شد
عقلِ ندرت‌کوش و گردون‌تاز چیست
هیچ میدانی که این اعجاز چیست
زندگی سرمایه‌دار از آرزوست
عقل از زائیدگانِ بطن اوست
چیست نظمِ قوم و آئین و رسوم
چیست رازِ تازگی‌های علوم
آرزوئی کو بزورِ خود شکست
سر ز دل بیرون زد و صورت به بست
دست و دندان و دماغ و چشم و گوش
فکر و تخییل و شعور و یاد و هوش
زندگی مرکب چو در جُنگاه باخت
بهر حفظ خویش این آلات ساخت
آگهی از علم و فن مقصود نیست
غنچه و گل از چمن مقصود نیست
علم از سامان، حفظِ زندگی است
علم از اسباب، تقویمِ خودی است
علم و فن از پیش‌خیزانِ حیات
علم و فن از خانه‌زادانِ حیات
ای، از رازِ زندگی بیگانه، خیز
از شرابِ مقصدی مستانه، خیز
مقصد، مثل سحر تابنده‌ئی
ماسویٰ را آتشِ سوزنده‌ئی
مقصدی از آسمان بالاتری
دلربائی، دلستانی، دلبری
باطلِ دیرینه را غارتگری
فتنه در جِیبی، سراپا محشری
ما ز تخلیقِ مقاصد زنده‌ایم
از شعاعِ آرزو تابنده‌ایم
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این شعر به مفهوم زندگی و نقش آرزو در آن می‌پردازد. شاعر می‌گوید که زندگی از آرزوها سرچشمه می‌گیرد و بقای انسان در جستجوی آرزوها نهفته است. آرزوها مانند شعلۀ زندگی را زنده نگه‌می‌دارند و تحول و پیشرفت را ممکن می‌سازند. اگر شخصی از آرزوها و تمناهای خود بازبماند، زندگی‌اش دچار رکود می‌شود. همچنین، شاعر بر این نکته تأکید می‌کند که علم و دانش ابزارهایی هستند برای حفظ و ساماندهی زندگی، اما هدف واقعی زندگی باید فراتر از آنها باشد. در نهایت، آرزوها و اهداف انسان را به سمت کامیابی و تحقق معنوی هدایت می‌کنند و انسان‌ها از طریق آرزوهای خود، به شناخت عمیق‌تری از زندگی و کائنات می‌رسند.