بخش ۱۲۲ - در بیان آنکه قول خیر کدام است که به آن اشتغال نمایند و قول شر کدام است که از آن اجتناب کنند جامی
جامی / دفتر اول / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
قول صادر ز فاعل مختار
چار نوع است گوش با من دار
یا بود خیر سامع و قاتل
که ازان قرب حق شود حاصل
قائل از وی به رفعت درجات
رسد و مستمع به فوز و نجات
همچو قول رسول یا اصحاب
که گرفتند ازو طریق صواب
یا گزارنده را بود نافع
گرچه باشد وبال بر سامع
همچو تبلیغ وحی با کفار
که نمودند بر جحود اصرار
اجر تبلیغ یافت پیغمبر
کافران را فزود کفر و بطر
یا بود خیر مستمع را لیک
مر گزارنده را نیفتد نیک
همچو وعظ مرائیان زمان
که نرستند از خیال و گمان
ماند واعظ به وزر عجب و ریا
مستمع کار بست و یافت جزا
یا نه گوینده نی نیوشنده
باشد از وی به خیر کوشنده
چون مقالات خاص و عام امروز
که بود زین قبل تمام امروز
نکند بر زبانشان جریان
غیر قلماش و هرزه هذیان
بلکه کذب و نمیمه و غیبت
هزل نامش کنند یا طیبت
نیست زین چار جز دو قسم نخست
کاید از مرد هوشیار درست
زان دو قسم دگر ببند زبان
ور نه بینی ادب چو بی ادبان
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی انواع قول‌ها و سخنان می‌پردازد که از یک فاعل مختار صادر می‌شود. چهار نوع از این سخنان به شرح زیر هستند: 1. سخنی که به خیر و نیکی ختم شود، مانند صحبت‌های پیامبران و اصحاب که راه درست را دنبال کردند. 2. سخنی که نفعی برای شنونده دارد، حتی اگر برای گوینده زیان‌آور باشد، مانند تبلیغ وحی به کافران که پیامبر اجر آن را گرفت، ولی کافران بر کفر خود افزودند. 3. سخنی که بر عده‌ای اثرگذار باشد، اما گوینده به خاطر عجب و ریا به عذاب دچار شود. 4. سخنی که نه گوینده و نه شنونده از آن بهره‌برداری نکنند، مانند مقالاتی که صرفاً بیهوده‌اند و حاوی دروغ و غیبت هستند. نهایتاً، تنها دو نوع نخست از این قول‌ها برای افراد هوشیار و باادب مفید و محترم هستند، و در غیر این صورت باید از سخن گفتن خودداری کرد.