بخش ۱۴۸ - اشارة الی بعض بطون قوله تعالی و جنة عرضها السموات و الارض جامی
جامی / دفتر اول / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
اصل جنات جنت الذات است
عرضها الارض و السماوات است
ارض چه بود، حقایق اعیان
مستقر در نشیمن امکان
آسمان چه صفات یا اسما
متأثر ز حکم شان اشیا
بود اعیان باسرها و صفات
مندمج در نخست رتبه ذات
وحدت صرف و هستی ساذج
بود اینها همه در او مدرج
امتیازی و اختلافی نه
اتفاقی و ائتلافی نه
ذات خود را چو کرد بر خود عرض
عرضش این آسمان شد و این ارض
هم درآمد به کسوت اسما
هم برآمد به صورت اشیا
لیک در علم خویش نی در عین
بود در علم مندمج کونین
باز دیگر چو عرض کرد آغاز
کرد ارض و سمای دیگر ساز
ارض شد ملک و آسمان ملکوت
هر دو در تحت سطوت جبروت
شاید چو بار نخست در دومین
عرض او عین آسمان و زمین
هر چه در غیب ذات باطن بود
در شهادت ظهور کرد و نمود
آنچه در وی تجرد و تأثیر
گشت ظاهر شد آسمان و اثیر
آسمانی ولیک روحانی
نه هیولانی و نه جسمانی
وانچه آمد مخالف ارواح
ارض اجساد باشد و اشباح
طبقات است آن زمین و ازان
باشد اطباق آسمان جهان
ذات حق را که جنت آیین است
عرضهاالارض و السما این است
چون عیان شد ز غیب قدس قدم
عرضش این هر دو شد نه بیش و نه کم
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن درباره مفهوم "جنات" و ارتباط آن با "ذات" و "عرضها" است. جنات به معنای "جنات الذات" است که نشاندهنده وجود حقایق و اعراض در آسمان و زمین میباشد. زمین بیانگر حقایق عینی و آسمان نشانه صفات و اسماء است که تحت تأثیر ذات حق قرار دارند. تمامی اعیان و صفات در مرتبهای واحد با ذات حق تجلی میکنند و در اینجا هیچگونه تفاوت و افتراق واقعی وجود ندارد. وقتی ذات خود را بر خود معرفی میکند، آسمان و زمین به وجود میآیند. او همزمان به شکل اسماء و صورت اشیا بروز میکند، اما در علمش این دو در هم ادغام شدهاند. زمانی که ذات حق به وجود میآید، آثار و نشانههای آن به صورت آسمان و زمین در میآید. این آسمان، آسمانی روحانی است و نه مادی. در نتیجه، زمین تجلی اجساد و شکلها و آسمان تجلی روحانیات است. در نهایت، این متن به این نکته اشاره میکند که ذات حق به عنوان جنت، خود را به صورت آسمان و زمین نمایان میسازد و این تجلی در واقع کمال و عدم تداخل در ذات او را نشان میدهد.