بخش ۴ - اشارت به معنی تنزیه که متقضای عقل و تشبیه که موجب سمع است با تنبیه بر آنکه کمال در مرتبه جمع است جامی
جامی / دفتر اول / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
وصف حق حق به خود تواند گفت
این گهر را خرد نداند سفت
شرح اوصاف ذات او ده ازو
کس نداند صفات او به ازو
هر چه خود را به آن کند توصیف
مکنش بر خلاف آن تعریف
وانچه خود را ازان کند تقدیس
تو در اثبات آن مکن تلبیس
نه به تنزیه شو چنان مشغوف
که به نفی صفت شوی موصوف
نه به تشبیه آنچنان مایل
که به جسم و جهت شوی قایل
هر چه تقدیس ذات و تنزیه است
وانچه مشعر به نفی تشبیه است
مرجع آن بود تجرد ذات
از تلبس به مقتضای صفات
هر چه تشبیه باشد و تحدید
وانچه مبنی ز حصر یا تقیید
منشاء آن بود تلبس عین
به ظهور از ملابس کونین
گر تو ز ارباب ذوق و ادراکی
وز تقید به یک طرف پاکی
می کن اینسان که کردمت تنبیه
جمع تنزیه را مع التشبیه
هر یکی را به جای او می دار
چشم بر مقتضای او می دار
در صفت های حق مشو یک چشم
می گشا سوی هر یک اندک چشم
می کن از شر اعور دجال
استعاذت در اکثر احوال
معتدل شو که هر که اهل دل است
در جمیع امور معتدل است
وسط آمد محل عز و شرف
به وسط روی نه ز هر دو طرف
تا رساند تو را به فر و بها
حکم خیرالامور اوسطها
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به توصیف خداوند و اوصاف او میپردازد و هشدار میدهد که در تعریف و توصیف خداوند نباید به افراط یا تفریط افتاد. نویسنده به این نکته اشاره میکند که هیچکس نمیتواند بهطور کامل خداوند را توصیف کند و هر گونه توصیفی که از سوی انسانها ارائه میشود نمیتواند تمامیت ذات خداوند را لامحاله در بر گیرد. او تأکید میکند که نباید در تنزیه (پاکسازی) آنچنان غرق شویم که به نفی صفات خداوند بپردازیم و همچنین در تشبیه آنچنان دیوانهوار موضع نگیریم که ذات خداوند را به موجودات مادی تشبیه کنیم. در نهایت، نویسنده به اعتدال در نگرش به اوصاف خداوند اشاره میکند و توصیه میکند که باید میان تنزیه و تشبیه تعادل را رعایت کرد تا به درک درستی از ذات خداوند دست یابیم.