نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۳۳ - اشارت به تقسیم حیرت محمود و مذموم جامی

جامی / دفتر دوم / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)

معنی حیرت ار شود مقسوم

غیر محمود نیست یا مذموم

آنست مذموم کز شکوک و شبه

بسته گردد به سوی مقصد ره

هست در راه سعی و کوی طلب

شرط اول تعین مطلب

وجهه قصد ناشده ممتاز

طایر سعی چون کند پرواز

در بیابان دو ره چو پیش آید

که یکی زان دو کعبه را شاید

تا به تعیین ندانی آن ره را

کی بریدن توانی آن ره را

لیک تعیین ره به جزم و یقین

که نه شک را شوی رهی و رهین

به امارات عقل دان و حواس

یا به تقلید مرد راه شناس

یا به الهام و کشف ربانی

که مر آن را خلاف نتوانی

گر نباشد یکی ازین سه دلیل

باز مانی ز راه خوار و ذلیل

ره زند بر تو غول حیرانی

بلکه غولی شوی بیابانی

چون تو را سر حیرت مذموم

شد به تفصیل ازین سخن معلوم

آن بود شرع حیرت محمود

که کشی برقع از رخ مقصود

لمعات جمال قدس قدم

بر تو تابد ز اوج فضل و کرم

هر زمان لمعه دگر بینی

هر نفس میوه دگر چینی

سازدت اصطلام آن لمعات

فارغ از مبدعات و مخترعات

خورد و خوابت تمام بربایند

بر تو درهای فیض بگشایند

گم شوی جاودان ز هستی خویش

ساده گردی ز خود پرستی خویش

صد بد و نیک بگذرد به سرت

که نباشد ز خویشتن خبرت

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

این متن درباره حیرت و دو نوع آن بحث می‌کند: حیرت مذموم و حیرت محمود. حیرت مذموم به نوعی سردرگمی اشاره دارد که انسان را از رسیدن به هدف بازمی‌دارد و ناشی از شک و تردید است. در مقابل، حیرت محمود به معنای شگفتی مثبت و پرورشی است که انسان را به سوی شناخت عمیق‌تر و حقیقت مبدأ هدایت می‌کند. برای رسیدن به هدف و تعیین مسیر، نیاز است که از عقل و حواس، تقلید از افراد آگاه یا الهام‌های ربانی استفاده شود. در غیر این صورت، انسان در مسیر سردرگمی و عدم پیشرفت باقی می‌ماند. در حیرت محمود، انسان از خودخواهی و نگرانی‌های دنیوی رها می‌شود و به سمت فیض الهی و وجودی فراتر از خود، سوق داده می‌شود. در نهایت، این تغییر موجب می‌شود که آدمی از عالم خود ساخته خود دور شود و به درک عمیق‌تری از هستی و زیبایی‌های آن دست یابد.