بخش ۱۷ - بیان بقیه ی تمرد شیطان از امر حق تعالی و مردود شدن آن ملا احمد نراقی
ملا احمد نراقی / مثنوی طاقدیس / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
همچو آن دیو رجیم کشتنی
کو گذشت از حد خود از رهزنی
پا ز حد خویش بالاتر نهاد
راه و رسم بندگی از دست داد
شعلهٔ غیرت سراپایش بسوخت
آتش لعنت به جانش برفروخت
رانده شد از عالم کروبیان
در زمین افتاد خوار و مستهان
سالهای بیشمار اندر سپهر
آن به قامت بُد قرین ماه و مهر
بر فراز آسمان پرچم زدی
با ملایک بال و پر بر هم زدی
چون نکرد او سجدهٔ آدم قبول
کوکب بختش فتاد اندر افول
خوار و زار و راندهٔ درگاه شد
از فراز مَه به قعر چاه شد
عزّ و تمکینش همه بر باد رفت
علمهایش سر به سر از یاد رفت
آری آری ظلمت و دود گناه
خانهٔ دل را کند تار و سیاه
در قفا هر ظلمتی را ظلمتی‌ست
هر گنه نساجِ پرده غفلتی‌ست
علم را در دل مَلَک می‌آورد
چون سیه شد کی مَلَک داخل شود
دل تو را آیینهٔ نورانی است
وز خدای عالم ربانی است
دل چو مرآت است و صورتهای غیب
منعکس گردد در آن بی شک و ریب
لیک تا آیینه زنگاری بُوَد
کی در آنجا صورتی ساری بُوَد
پاک کن آیینهٔ دل را ز زنگ
عکسها بنگر در آن پس رنگ رنگ
پاک کن از روی دل زنگار را
کن تماشا عالم اسرار را
زنگ از دل ای برادر دور کن
وانگهی سیر جهان نور کن
دل اگرچه زندهٔ آب و گل است
جانب چپ زین ره او را منزل است
چون یمین زیبنده‌تر بود از یسار
شد در اقلیم یمین آنجا قرار
سینه را هست از یمین راهی نهان
سوی ملک نور و شهر لامکان
لحظه‌ای گر شرح صدری دیده‌ای
آنچه من گفتم نکو فهمیده‌ای
آنچه می‌بینی ز نور انبساط
جمله را اندر یمین بینی بساط
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این شعر، شاعر به توصیف سرنوشت یک دیو و سرنوشت انسان‌ها می‌پردازد. دیو که از حد خود فراتر رفته و راه بندگی را گم کرده است، به عذاب و ذلت می‌افتد و از درگاه خدا رانده می‌شود. او که زمانی در آسمان برتری داشته، اکنون به قعر زمین سقوط کرده و تمام علم و قدرتش نابود می‌شود. این بیانگر پیامدهای گناه و ظلمت است که دل انسان را تاریک می‌کند و مانع ورود نور الهی به آن می‌شود. شاعر همچنین به اهمیت پاکسازی دل از زنگارها و ناپاکی‌ها اشاره می‌کند تا بتواند معانی و حقیقت‌های عمیق را بازتاب دهد. او بر این باور است که دل مانند آینه‌ای است که باید زنگارها را از آن زدود تا نور و اسرار الهی را ببیند و درک کند. در نهایت، گوینده از شنونده می‌خواهد که از دنیا و زنگارها دور شود و به سوی نور و معرفت حرکت کند.