بخش ۵۰ - باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن مولانا
مولانا / دفتر اول / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
شیر گفت آری ولیکن هم ببین
جهد‌های انبیا و مؤمنین
حق تعالی جهد‌شان را راست کرد
آنچه دیدند از جفا و گرم و سرد
حیله‌هاشان جمله حال آمد لطیف
کل شیء من ظریف هو ظریف
دام‌هاشان مرغ گردونی گرفت
نقص‌هاشان جمله افزونی گرفت
جهد می‌کن تا توانی ای کیا
در طریق انبیاء و اولیا
با قضا پنجه زدن نبود جهاد
زانکه این را هم قضا بر ما نهاد
کافر‌م من گر زیان کرده‌ست کس
در ره ایمان و طاعت یک نفس
سر شکسته نیست، این سر را مبند
یک دو روزک جهد کن باقی بخند
بد محالی جست کاو دنیا بجست
نیک حالی جست کاو عقبی بجست
مکر‌ها در کسب دنیا بارد است
مکر‌ها در ترک دنیا وارد است
مکر آن باشد که زندان حفره کرد
آنکه حفره بست آن مکری‌ست سرد
این جهان زندان و ما زندانیان
حفره‌کن زندان و خود را وا رهان
چیست دنیا از خدا غافل بدن
نه قماش و نقده و میزان و زن
مال را کز بهر دین باشی حمول
نعم مال صالح خواندش رسول
آب در کشتی هلاک کشتی است
آب اندر زیر کشتی پشتی است
چونکه مال و ملک را از دل براند
زان سلیمان خویش جز مسکین نخواند
کوزهٔ سربسته اندر آب زفت
از دل پر باد فوق آب رفت
باد درویشی چو در باطن بود
بر سر آب جهان ساکن بود
گر‌چه جملهٔ این جهان ملک وی‌ست
ملک در چشم دل او لاشی‌ست
پس دهان دل ببند و مُهر کن
پر کنش از بادِ کبرِ من‌لدن
جهد حق‌ست و دوا حق‌ست و درد
منکر اندر نفی جهد‌ش جهد کرد
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
شاعر در این متن به اهمیت تلاش و جهاد در مسیر انبیاء و اولیاء اشاره می‌کند. او به این نکته می‌پردازد که تلاش‌های مؤمنان و پیامبران در برابر مشکلات و سختی‌ها به درستی و زیبایی راست می‌شود و نتایج مثبت دارد. همچنین، به این موضوع اشاره می‌کند که تلاش و جهاد در مسیر ایمان و طاعت مهم است و نباید از مشکلات و ناکامی‌ها ناامید شد. شاعر دنیا را به زندانی تشبیه می‌کند و می‌گوید که باید از آن رها شویم و به فکر آخرت باشیم. او متذکر می‌شود که مال و ثروت باید برای دین و اهداف نیکو استفاده شود و اگر به دل بندیم، مال می‌تواند مانع ما در راه رسیدن به خدا شود. در نهایت، تأکید می‌کند که جهد و تلاش بخشی از مسیر است و نباید از آن غافل شد.