بخش ۱۷۶ - جمع و توفیق میان نفی و اثبات یک چیز از روی نسبت و اختلاف جهت مولانا
مولانا / دفتر سوم / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
نفی آن یک چیز و اثباتش رواست
چون جهت شد مختلف نسبت دوتاست
ما رمیت اذ رمیت از نسبتست
نفی و اثباتست و هر دو مثبتست
آن تو افکندی چو بر دست تو بود
تو نه افکندی که قوت حق نمود
زور آدم‌زاد را حدی بود
مشت خاک اشکست لشکر کی شود
مشت مشت تست و افکندن ز ماست
زین دو نسبت نفی و اثباتش رواست
یعرفون الانبیا اضدادهم
مثل ما لا یشتبه اولادهم
همچو فرزندان خود دانندشان
منکران با صد دلیل و صد نشان
لیک از رشک و حسد پنهان کنند
خویشتن را بر ندانم می‌زنند
پس چو یعرف گفت چون جای دگر
گفت لایعرفهم غیری فذر
انهم تحت قبابی کامنون
جز که یزدانشان نداند ز آزمون
هم بنسبت گیر این مفتوح را
که بدانی و ندانی نوح را
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به مفهوم نفی و اثبات در مورد وجود اشیاء و شخصیت‌ها می‌پردازد. نویسنده توضیح می‌دهد که گاهی نفی یک چیز و اثبات آن مجاز است و این به نسبت‌ها و دیدگاه‌های مختلف برمی‌گردد. ریشه‌ی این مسأله در نحوه‌ی درک ما از دنیا و وجود افراد، به ویژه انبیا، نهفته است. انبیا از نظر مردم ممکن است شناخته‌شده یا ناشناخته باشند، اما در حقیقت آن‌ها دارای جایگاهی ویژه هستند که تنها خداوند از جزئیات آن آگاه است. در نهایت، متن به این نتیجه‌گیری می‌رسد که شناخت و نادانی در مورد برخی از شخصیت‌ها و مفاهیم، تحت تأثیر احساسات و دیدگاه‌های شخصی افراد قرار دارد.