بخش ۲۲ - تفاوت عقول در اصل فطرت خلاف معتزله کی ایشان گویند در اصل عقول جزوی برابرند این افزونی و تفاوت از تعلم است و ریاضت و تجربه مولانا
مولانا / دفتر پنجم / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
این تفاوت عقلها را نیک دان
در مراتب از زمین تا آسمان
هست عقلی هم‌چو قرص آفتاب
هست عقلی کمتر از زهره و شهاب
هست عقلی چون چراغی سرخوشی
هست عقلی چون ستارهٔ آتشی
زانک ابر از پیش آن چون وا جهد
نور یزدان‌بین خردها بر دهد
عقل جزوی عقل را بدنام کرد
کام دنیا مرد را بی‌کام کرد
آن ز صیدی حسن صیادی بدید
وین ز صیادی غم صیدی کشید
آن ز خدمت ناز مخدومی بیافت
وآن ز مخدومی ز راه عز بتافت
آن ز فرعونی اسیر آب شد
وز اسیری سبط صد سهراب شد
لعب معکوسست و فرزین‌بند سخت
حیله کم کن کار اقبالست و بخت
بر خیال و حیله کم تن تار را
که غنی ره کم دهد مکار را
مکر کن در راه نیکو خدمتی
تا نبوت یابی اندر امتی
مکر کن تا وا رهی از مکر خود
مکر کن تا فرد گردی از جسد
مکر کن تا کمترین بنده شوی
در کمی رفتی خداونده شوی
روبهی و خدمت ای گرگ کهن
هیچ بر قصد خداوندی مکن
لیک چون پروانه در آتش بتاز
کیسه‌ای زان بر مدوز و پاک باز
زور را بگذار و زاری را بگیر
رحم سوی زاری آید ای فقیر
زاری مضطر تشنه معنویست
زاری سرد دروغ آن غویست
گریهٔ اخوان یوسف حیلتست
که درونشان پر ز رشک و علتست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به توصیف تفاوت‌های عقلها و مراتب آن‌ها از پایین‌ترین تا بالاترین سطح می‌پردازد. برخی عقلها به اندازه خورشید درخشان هستند، در حالی که دیگران کمتر از ستاره‌ها و چراغ‌ها از خود نور دارند. اشاره به این دارد که انسان‌ها در جستجوی دنیا، ممکن است دچار کمبود یا نامناسب باشند و عوامل مختلفی می‌توانند بر سرنوشت آن‌ها تأثیر بگذارند. سخن از حیله و مکر به نیکی و خدمت به خلق است تا به نبوت و مقام‌های بلندتری دست یابند. همچنین، تأکید بر این است که انسان باید از مکر خود رهایی یابد و در نهایت در کسری و خدمت به دیگران، به خداوند نزدیک‌تر شود. در نهایت، به زاری و درخواست کمک در معنای واقعی اشاره شده و تأکید بر اهمیت نیت و خلوص در عمل وجود دارد.