بخش ۲ - هو الاول والآخروالظاهر والباطن وهو بکل شیء علیم سنایی
سنایی غزنوی / طریق التحقیق / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
حی و قیوم و قادر و قاهر
اول اول آخر آخر
نطق، ابکم بمانده در صفتش
وهم، عاجز شده زمعرفتش
نبرد عقل در صفاتش راه
نبود وهم را به ذاتش راه
کی رسد وهم در جهان قدم
که بلند است آستان قدم
نص قرآن شده است ای عاشق
در صفات جلال او ناطق
«شهد الله» گواه معرفتش
«وحده لاشریک له» صفتش
نه از او زاد کس، نه او از کس
«قل هو الله» دلیل و حجت بس
از مکان و زمان بری ذاتش
محض جهلست نفی و اثباتش
هست واجب وجود او دائم
زآنکه باشد به ذات خود قائم
غایت ملک او نداند کس
همه او و بدو نماند کس
نیست با هیچ چیز پیوندش
نبود جفت و مثل و مانندش
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به وصف ذات خداوند و صفات او میپردازد. خداوند حی (زنده) و قیوم (پایدار) است و قدرت و قهری بیهمتا دارد. هیچ عقل یا وهمی نمیتواند به درک کامل او برسد و بیان ویژگیهای او، فراتر از توان بشر است. او نخست و آخر است و هیچکس نمیتواند مانند او باشد. قرآن به عنوان دلیلی بر معرفت او معرفی میشود و تأکید میکند که خداوند تنها و بینظیر است. ذات او از همه چیز مستقل است و عدم و اثبات نمیتوانند او را تعریف کنند. وجود او واجب و پایدار است و هیچ چیزی نمیتواند او را مقید کند یا همتایی داشته باشد. در نهایت، همه چیز به او و وجود او وابسته است.