بخش ۱۳ - در حقیقت نفس گوید شیخ محمود شبستری
شیخ محمود شبستری / کنز الحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
مثال این‌ست نیکو فهم آن کن
مدارش سرسری فهمش به جان کن
درخت ار چند دارد شاخ و باری
حقیقت بار او آید به کاری
حقیقت نفس انسانی چنین است
که شاخش آسمان بیخش زمین‌ست
تن از دنیا و جان از آخرت دان
ز دنیا تن بگیر از آخرت جان
توئی تو به بین تا چیست آنست
که تن را قلب و قلبت را چو جانست
به غیر از این چنین گفتن ندانم
وگر ظاهر کنم باشد زیانم
اگر افشا کنم اسرار کفر است
بدین اقرار کن انگار کفر است
بسی گفتی ولی چیزی نگفتم
چو میوه خام بود آن را نهفتم
به وقت خویش موقوفست است کار
چو وقت آید برش یابی به یک بار
هنوز این میوه کو یا خام خام است
وگر مکشوف گردانم حرامست
به رمزی گفتم این معنی به مفهوم
شود آن را که باشد عقل معلوم
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بیان مفهوم عمیق حقیقت انسانی و ارتباط آن با عالم و دنیا می‌پردازد. شاعر می‌فرماید که انسان دارای دو جنبه است: ابعاد دنیوی و ابعاد معنوی. بدن انسان به دنیا تعلق دارد، در حالی که جان او به آخرت مرتبط است. او از نوعی درخت به عنوان تمثیلی استفاده می‌کند که شاخ و برگش به آسمان و ریشه‌اش به زمین است، به این معنی که حقیقت انسان نیز به زمین و آسمان، جسم و روح مربوط می‌شود. شاعر همچنین هشدار می‌دهد که ذکر حقیقت و رازهای معنوی ممکن است به کفر بینجامد و بهتر است این مفاهیم به صورت رمز آلود و در زمان مناسب بیان شوند. او به زیبایی بر اهمیت درک عمیق و زمان‌بندی درست در انتشار دانایی تأکید می‌کند و جمله‌ی پایانی بر این نکته دلالت دارد که تنها عقل روشن می‌تواند به درک این معانی کلی بپردازد.