بخش ۱۳ - حکایت شیخ محمود شبستری
شیخ محمود شبستری / فصل سوم / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
نقل دارم از حجة الاسلام
که: «پدید آمد اندر این ایام
یک گروه خبیث ز اهل فضول
بندانسته علم فرع و اصول
در صفات جلیل ذات خدای
بحثها میکنند در هر جای
پس ز حلاج و بایزید سخن
آورند آن گروه بی سر و بن
از فلاحت چو دیو بگریزند
اندرین گفت و گوی آویزند
کشتن آن یکی به مذهب من
بهتر از زنده کردن ده تن»
داد زد پس امام غزالی
از غم ضعف دین و بدحالی
گفت هان دین خویش دریابید
از پی دفع زود بشتابید
پیش از آن کین حدیث گردد عام
پس نماند بقیۀ اسلام
دفع این قوم نابکار کنید
ورنه دین عزیز خوار کنید
آنچه از نقل آن بزرگ رسید
اندرین عصر گشت جمله پدید
جاهلی فصلکی دو از ترفند
کرده از بر برای حیله و بند
فرعهای مسایل حکمت
خوانده اندر رسایل حکمت
به تکلف بدان حکیم شده
در ره کفر و دین دو نیم شده
در گروه «مذبذبین» جایش
«لا الی هؤلاء» در شانش
خنثی شکل او، نه مرد ونه زن
سخت روئی، مخنثی چو زغن
بچۀ خرد ماکیان صیدش
یعنی از خیل عامیان کیدش
آخر از بهر شهرت و بدعت
نکند اختصار بر حکمت
گه ز توحید نیز دستاویز
سازد از روی خیرگی و ستیز
ترک کرده همه کلام و نصوص
تا بداند به عمر خویش فصوص
ز اهل سنت چو دیو بگریزد
همه با دیو مردم آمیزد
تا دو لقمه به زهر مار خورد
دین عامی و مغز خود ببرد
به تشدد دهان کند همه باز
گاه گاهی برآورد آواز
باز خواند به «انکرالاصوات»
بیتکی چند گفته در طامات
چون بگوید که معنی آن چیست
بر لب و سبلتش بباید ریست
همه تحسین عامۀ نادان
کرده او را برهنه از ایمان
آفت صحبت عوام النّاس
بیشتر دان ز آفت خنّاس
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن از حجة الاسلام نگاهی به وضعیت دین و علم در زمانه خود دارد. وی به وجود گروهی خبیث از اهل فضول اشاره میکند که به بحثهای بیمحتوا درباره علم کفر و دین میپردازند و به جای توجه به اصول دین، به نقل قولهای بیپایه از شخصیتهای بزرگ چون حلاج و بایزید مشغولند. امام غزالی از ضعف دین و خطراتی که این گروه برای اسلام به وجود میآورند، نگران است و به علمای دیگر هشدار میدهد که باید جلوی این انحرافات را بگیرند، وگرنه دین مورد تهاجم قرار خواهد گرفت. او به رفتار این گروه انتقاد میکند که به دنبال شهرت و بدعتاند و با دروغ و فریب، دین را تخریب میکنند. غزالی بر این باور است که این آفت از صحبتهای عوام ناشی میشود و بر ضرورت دفاع از دین و معیارهای صحیح آن تأکید میکند.