شمارهٔ ۱۰۹ - در نکوهش تقویم نگاران تازه ادیب الممالک
ادیب الممالک فراهانی / غزلیات / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
اندرین همسایگی دانم یکی مردی کهن
روز و شب با جفت خود پرخاشجوی اندر سخن
هرچه زن گوید خلاف آن کند پیوسته شوی
وآنچه شو خواهد به عکس آن کند همواره زن
زن به رغم شو شب نوروز را گوید که هین
روز عاشوراست باید بر دریدن پیرهن
وز لجاج زن به روز روزه شو گوید به عمد
لیلة الفطر است باید باده نوشم در چمن
زندگی بر مرد ازین وحشت بود زندان گور
بوستان بر زن ازین خصمی بود بیت الحزن
با حریفی این حکایت ساز کردم گفتمش
اینچنین ضدیتی دیدی تو در هیچ انجمن
گفت نی این گونه ضدیت ندیدم هیچگاه
در میان نور و ظلمت یا پری با اهرمن
جز به احکام دو تقویمی که در این روزگار
منتشر گشته است و استخراج حکمش از دو تن
وین دو تن همکار ضد ایام سال و ماه را
مشتبه کردند بر پیر و جوان و مرد و زن
جمله در تشخیص ایام و مواقیت اندرند
مات و سرگردان و حیران همچو مور اندر لگن
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این شعر، شاعر به توصیف نوعی تضاد و تنش در روابط زن و شوهر می‌پردازد. او از مردی کهن یاد می‌کند که همیشه با همسر خود در بحث و جدل است و نشان می‌دهد که زن به طور مداوم برخلاف نظرات شوهر عمل می‌کند و بالعکس. به مناسبت‌های مختلف، مانند نوروز و روزه، هرکدام تنها به خواسته‌های خود فکر می‌کنند و حاضر به توافق نیستند. شاعر در ادامه می‌گوید که این تضادها به نوعی نتیجهٔ تقویم‌ها و قواعد اجتماعی است که به اشتباه بر زندگی مردم تأثیر گذاشته و آن‌ها را در تشخیص زمان‌ها و مناسبت‌ها سردرگم کرده است. در نهایت، این وضعیت به زندگی آن‌ها به شکل زندان و ناکامی تبدیل شده است.