فصل ۱۲۹ عین‌القضات همدانی
عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
همت عاشق در عشق ورای همت معشوق است زیرا که عاشق همت آن دارد که در عالم معشوق بار یابد پس منتهای همت او را باشد. ای درویش منتهای همت عاشق هستی معشوق است تا باشد که پرتو انوار آن هستی بر وی تابد و او را بخود قائم کند و منتهای همت معشوق نیستی عاشق است تا هستی وی را مسلم ماند و زحمت او از راه او برخیزد چون بعین بصیرت بنگری بدانی که درین مقام همت عاشق بلندتر است وَذلِکَ سِرُّ عَزیزٌ لِمَنْ فَهِمَ:
او را که ز تو مراد هستی باشد
او را نه مراد خودپرستی باشد
عالی بودش همت وطرز همه کس
گرچه نظرش ز سوی پستی باشد
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
متن بیان می‌کند که همت عاشق نسبت به همت معشوق بالاتر است، زیرا عاشق به دنبال رسیدن به معشوق و کسب نور و شعف از اوست. عاشق می‌خواهد که با وجود عاشق، معشوق بتواند به کمال برسد و وجود خود را به واسطه عشق تأیید کند. از سوی دیگر، معشوق باید به عدم عاشق توجه کند تا وجود او محفوظ بماند. در این مقام، همت عاشق برتر و بالاتر است، زیرا او به معشوق فکر می‌کند و خود را فراموش می‌کند. به طور کلی، عاشق در جستجوی کمال و نور از معشوق است، در حالی که معشوق باید به عدم عاشق توجه کند.