فصل ۱۵۲ عین‌القضات همدانی
عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
بخش 1
در عشق کار چشم برونق تراست از کار دل اگر چه با یکدیگر پیوسته حسد میکنند و پیوسته از یکدیگر می‌برند:
اَلقَلْبُ یَحْسُدْ عَیْنی لَذَّةَ النَّظَرِ
وَالعَینُ یَحْسُدُ قَلْبی لذَّةَ الفِکرِ
ای درویش چشم عاشق بارگاه جمال معشوق است از آن مردم دیده همیشه در حرکتست و حرکت وی از دو وجه بیرون نیست یا از شادی آنکه با معشوق هم خانه شده است در تقلب است یا از خوف مغلوبی خود از شدت ظهور او بی او بد و در تقلب است و نیکوتر در این معنی آنست که اهل انطباع گفته‌اند که چون صورت مرئی در محل رؤیت منطبع شود دیده دیده شود روحانی گفته است:
بخش 2
چشمی دارم همه پر از صورت دوست
بادیده‌مراخوش‌است چون دوست در اوست
ازدیده و دوست فرق کردن نه نکوست
یا اوست بجای دیده یا دیده خود اوست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این متن به رابطه پیچیده بین عشق و دیدن معشوق پرداخته شده است. عشق به معنای واقعی، وابسته به احساسات درونی و قلبی است، اما دیدن زیبایی معشوق نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. این دو بعد از یکدیگر حسد می‌ورزند، زیرا هرکدام لذتی خاص برای خود دارند: دل از فکر کردن به معشوق لذت می‌برد و چشم از دیدن او. در اینجا بیان می‌شود که چشم عاشق مانند یک دروازه به سوی جمال معشوق است و همیشه در حرکت است، چه از شادی به خاطر نزدیکی به معشوق و چه از ترس از فقدان او. در نهایت، این دو جوهره عشق - دیدن و احساس - به یکدیگر وابسته‌اند و تمایز بین آنها دشوار است، زیرا هر کدام می‌تواند دیگری را تکمیل کند.