فصل ۲۳ عین‌القضات همدانی
عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)
اگر عشق صفت لازمه‌ی روح است بی او ناقص باشد و او خود بی روح نباشد چون سلطان جمال معشوق، ولایت نهاد عاشق را در ضبط آرد و دار‌الملک خود سازد عشق که صفت لازمه‌ی روحست و روح که موصوف بدوست با یکدیگر تدبیر مفارقت کنند اگرچه ممکن نبود اما بی مکوّن و ظهوری نبود. عشق در کمین کُمون مخفی شود روح پندارد که رفت و بدین پندار خود را وداع کردن گیرد عشق خود نرفته باشد چون مکوّن در ظهور آمد بر روح غیرت آورد زیرا که از محبوب بی‌نشان نشانها یابد پندارد که او اوست روح گوید «من او نیَم امّا بی او نیَم»:
من او نشوم ولیک بی او
واللّه که نیم یقینم اینست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی رابطه بین عشق و روح می‌پردازد. عشق به عنوان یک صفت ضروری برای روح معرفی می‌شود و بدون آن، روح ناقص خواهد بود. عشق همچون سلطان زیبایی، عاشق را در چنگ خود می‌گیرد و او را به دنیای خود دعوت می‌کند. هرچند ممکن است روح و عشق به جدایی فکر کنند، در واقع عشق هرگز نمی‌رود؛ بلکه در کمال سکوت و پنهانی وجود دارد. روح ممکن است احساس جدایی کند و تصور کند که عشق را از دست داده، اما در حقیقت عشق همیشه در درون او باقی‌است. در نهایت، گفتگویی بین عشق و روح در می‌گیرد که روح می‌گوید بدون عشق نیست، اما در عین حال نیز به عشق وابسته است.