فصل ۴۰ عینالقضات همدانی
عینالقضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
اگر عاشق خواهد که به قوت خود به عالم معشوق رسد محال بود مثال او چنان بود که مورچهای از هند قصد مکه کند و به پای ضعیف خود راه بریدن گیرد محال بود که برسد اگر خود را بر بال کبوتری تیز پر بندد تا او را به یک روز به حرکات اجنحهٔ مطهرهٔ خود به مقصد او رساند وصول او به مقصد او محال نبود. ای برادر، تو آن مور ضعیفی که از هند امکان قصد مکه مقدسه کردهای اگر به پای ضعیف بشریت سر در بیابان بیپایان بیخودی نهی و خواهی که برسی محال است محال بلکه ضلالت است و ضلال:
راهی که فرشتگان در آن پا ننهند
آن راه به پای خود بریدن نتوان
اگر سعادت مساعدت نماید مورچهی وجود خود را بر شاهباز وکر قویت (کذا) که عشقش خوانند بربند که او آنجایی است برای اکمال ناقصان عالم طبیعت اینجایی شده است تا ترا برساند.
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
اگر عاشق بخواهد به عشق خود برسد، با تکیه بر قدرت ضعیف خود، امکانپذیر نیست. مثالی زده شده که مانند مورچهای است که از هند به مکه میخواهد برود، اما با پای ضعیفش نمیتواند. تنها در صورتی میتواند به مقصد برسد که بر بال کبوتری تیزپر بنشیند. بنابراین، اگر کسی با پای ضعیف بشریت بخواهد در این دنیای بیپایان بیهدف پیش برود، ممکن نیست و این کار نه تنها محال است بلکه به اشتباه نیز منجر میشود. تنها راه رسیدن به مطلوب، همراهی با نیروهای قوی و الهی است که میتوانند انسان را در مسیر صحیح هدایت کنند. اگر شرایط مساعد باشد، وجود ضعیف انسان میتواند با کمک قدرتهای الهی به کمال برسد.