فصل ۵۹ عین‌القضات همدانی
عین‌القضات همدانی / لوایح / وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی)
عشق با کس نیامیزد و در هیچ چیز نیاویزد اما عاشق بمعشوق نیازمندست برای دفع نیاز خود یَحُومُ حَولَهُ گرد سرادق حسن او گردد و معشوق با کرشمه و دلال و ناز است یَحومُ حَولَ حُسْنِهِ اما بنیازمندی نگرانست تا بار کار او کشد پس بدین نسبت سبب عاشق را معشوق بباید تا از در دنیا باو باز رهد ومعشوق را عاشق بباید تا بار کرشمه و ناز او کشد و عشق فارغ از نیاز عاشق وناز معشوق همۀ مرادش آن بود که سر از لجۀ غیرت برآرد ونهنگ وار هر دو را درکشد تا اجتماع ایشان در حوصلۀ او بود و تصور افتراق برافتد:
عاشق بنیاز خویش مشغول شده
معشوق بناز خویش موصول شده
فارغ شده عشق از وجود هر دو
در خود ز خودی خویش معزول شده
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
عشق به هیچ چیز وابسته نیست و نیازی به هیچ کس ندارد، اما عاشق به معشوق خود نیازمند است. عاشق برای رفع نیازهای خود به دور معشوق می‌چرخد و معشوق با ناز و کرشمه خود، دل عاشق را می‌لرزد. در این رابطه، هر دو طرف به نوعی به یکدیگر نیاز دارند: عاشق باید معشوق را داشته باشد تا از دنیای مادی آزاد شود و معشوق نیز به عاشق نیاز دارد تا بار ناز خود را به دوش بکشد. عشق واقعی چیزی فراتر از نیاز و ناز است و در پی اتحاد آن‌هاست تا جدایی بینشان محو گردد. در نهایت، عشق از هویت‌های فردی هر دو طرف جدا می‌شود و در دنیای خود غرق می‌شود.