بخش ۱۹۷ - توجیه دیگر از برای حدیث لاجبر ولا تفویض ملا احمد نراقی
ملا احمد نراقی / مثنوی طاقدیس / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
فعل را خواهی کنی و خواه نه
جز تو را در فعل و ترکش راه نه
کس نبتواند بپیچد پنجه‌ات
یا ز منع فعل سازد رنجه‌ات
با تو باشد اختیار و اختیار
اختیارت را بود بیخ استوار
ورنه آن قدرت نباشد جان من
با چنین قدرت دم از قدرت مزن
اختیارت چون به دست دیگری‌ست
اختیارت اختیار ای دوست نیست
باشد او از تو بگیرد اختیار
هم نماید از تو سلب اقتدار
عاجز و زار و زبون گرداندت
از فرازی سرنگون گرداندت
یا فرستد مانعی در کار تو
سست سازد همت ستوار تو
یا بگرداند از آن میل دلت
یا بیارد پیش شغل شاغلت
این نباشد اختیار و جبر نیز
هست امر بین امرین ای عزیز
گر کنی فعل از تو باشد ای عمو
با شعور و با اراده مو به مو
دست تو بگرفته شاه دستگیر
آن نباشد جبر ای مرد خبیر
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن بیان می‌کند که انسان در انجام کارهای خود مختار است، چه بخواهد کاری انجام دهد و چه نخواهد. هیچ‌کس نمی‌تواند اراده و اختیار او را زیر سؤال ببرد یا او را به انجام عملی مجبور کند. اختیار واقعی تنها زمانی وجود دارد که فرد بتواند به طور کامل بر اعمال خود کنترل داشته باشد. اگر اختیار او به دست دیگران باشد، دیگر نمی‌توان آن را اختیار واقعی دانست. بنابراین، انسان باید با شعور و اراده خود، انتخاب‌هایش را انجام دهد و به اطمینان از اختیار خود بپردازد.