بخش ۲۶ - در بیان حال و ابتلای ارباب جاه و مکنت ملا احمد نراقی
ملا احمد نراقی / مثنوی طاقدیس / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
داد خواهانش گرفته راهها
راه خوابش بسته شبها آهها
وان دگر در فکر جاه و منصب است
روز و شب ز اندیشه در تاب و تب است
دل به زیر بار غم دارد مدام
جرعهٔ آبی نمی‌نوشد به کام
نی گوارا لقمه‌ای در کام او
نی به شادی قطره‌ای در جام او
خسبد اما خواب راحت نیستش
دل دمی خالی ز فکرت نیستش
خوابها بیند ولی آشفته‌تر
از سر زلف بتانِ غاتفر
دل ز بیم عزلش اندر اضطراب
ظاهرش آباد و باطن بس خراب
چشم او بر گرد ره تا کیست این
گوش او بر بانگ در تا چیست این
گه گراید جانب اختر شمار
ای بیا با خود سطرلابی بیار
یک نظر در حال سال و ماه کن
طالع من بین مرا آگاه کن
گه ز فالَک‌زن زِ نان جوید خبر
گه مُعَبّر خواند و گه رمل‌گر
خود بپرس از حال او در گاه عزل
گشته مسکین سُخرهٔ ارباب هزل
آن یکی پرسد ز اخوال درون
وین یکی آرد رکوع واژگون
بیندش اینک کند شکر خدای
یعنی از جور تو رَستم هایهای
وای اگر بیچاره در منصب بمرد
می‌نداند خود که مالش را که خورد
وارثش دیوانیان دیوسار
می‌برآرند از عزیزانش دمار
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
شاعر در این بیت‌ها به حال و روز کسی می‌پردازد که در تلاش برای رسیدن به مقام و منصب است، اما به عذاب و نگرانی دچار شده است. او از غم و اندوه رنج می‌برد و آرامش ندارد؛ به طوری که خواب راحت هم بر او نازل نمی‌شود. دلش مدام در اضطراب است و به آینده فکر می‌کند. اطرافش را به دقت زیر نظر دارد و در جستجوی خبرهایی درباره‌ی سرنوشت خود است. او نگران از دست دادن مقام‌اش و عواقب آن، به دلیل فشارهای زندگی و ناملایمات اجتماعی به شدت آشفته و ناراحت است و در نهایت می‌ترسد که اگر در منصب بمیرد، دیوان و کسان دیگر از مال و دارایی‌اش بهره‌برداری کنند. این حال شعری از رنج و ناامیدی در جستجوی امنیت و آرامش در زندگی است.