نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۶۶ - جواب دادن زن مرد را ملا احمد نراقی

ملا احمد نراقی / مثنوی طاقدیس / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)

گفت آن زن ای قرین دیرباز

ای که داری دعوی فهم دراز

گر چنین است آنچه گفتی پس چرا

لیس للانسان الا ماسعی

گفت آری آن توکل و اعتماد

هم بود نوعی ز سعی و اجتهاد

خود توکل هست نزد بندگان

بندگان را سعی می‌باید در آن

هم حصولش سعی خواهد هم بقا

هم به جا آوردنش ای خوش لقا

زن جوابش داد گفت این اجتهاد

گر بدی مخصوص عامه از عناد

پس چه بود این جد و جهد اولیاء

وانهمه اندیشه‌های انبیاء

نوح کاندر عهد خود افلاک را

بود لنگر هم بسیط خاک را

ساخت کشتی با هزاران اجتهاد

وقت توفان رفت در کشتی فتاد

موسی عمران پی تحصیل زاد

چوب چوپانی به گردن بر نهاد

آن زره سازی روان آغاز کرد

وان دگر زنبیل بافی ساز کرد

آن سر سرکردهٔ خیل رسل

پیشوای جمله و سالار کل

آنکه کردش هفت اختر چاکری

هم شبانی کرد و هم سوداگری

شیر یزدان شهسوار ملک دین

کش دو عالم بود در زیر نگین

باغها از دست خود آباد کرد

بندها از کسب خود آزاد کرد

او همی با بیل کاویدی زمین

رشک بردی بر زمین چرخ برین

جملهٔ اینها که خاصان حقند

چار سوق دین حق را رونقند

نانشان از مزد دست خویش بود

دستشان از آبله پر ریش بود

وه تو اکنون طعنه بر کل می‌زنی

پیش من دم از توکل می‌زنی

گر نبود از تنبلی ای بی هنر

شیر می‌دوشیدی از گاوان نر

گر نبودی از تکاهل ای فتی

خایه از مرغان گرفتی در هوا

چونکه در تَیْهِ کسالت مانده‌ای

آیهٔ زهد و توکل خوانده‌ای

چون زنان چون باز پشت پرده‌ای

از توکل آیه‌ای بر کرده‌ای

آیهٔ دیگر نخوانده‌ستی چرا

نی حدیث انبیاء و اولیاء

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

در این شعر، زن به مردی که درباره توکل و اعتماد صحبت می‌کند، پاسخ می‌دهد و می‌گوید اگر توکل به خداوند کافی بود، پس چرا انسان باید تلاش و کوشش کند؟ او به نمادهایی از تلاش انبیاء و اولیاء اشاره می‌کند، مانند نوح که کشتی ساخت و موسی که زره‌سازی و کسب و کار کرد. او بر این عقیده است که همگی این شخصیت‌ها به رغم توکل، به سعی و کوشش خود ادامه دادند و توانستند به موفقیت برسند. زن به مرد می‌گوید که نباید به سادگی بر روی توکل تکیه کند و باید از تنبلی و کسالت پرهیز کند. او بر اهمیت تلاش در کنار توکل تأکید می‌کند و به این نکته اشاره دارد که برای دستیابی به نتیجه، باید با جد و جهد کار کرد.