بخش ۲۴ - در تکوین نباتات و اشجار اوحدی مراغه‌ای
اوحدی مراغه‌ای / جام جم / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
وین چهار آخشیج را به درست
چون پدید آمد امتزاجی رست
نفس روینده رام ایشان شد
جنبش راست کار ایشان شد
شغل این نفس را به طبعی راست
هشت قوت به خادمی برخاست
قوت جذب و قوت امساک
قوت هضم و دفع، بشنو پاک
غاذیه، نامیه، مولده هم
گشته با قوت مصوره ضم
پس طبیعت به نقش بندی دست
بر دو نقش از هزار گونه ببست
شد به صحرا او کوه بر، جا تنگ
از گل و یاسمین رنگارنگ
مدتی سبز شد نبات و بلند
زرد شد بعد از آن و تخم افگند
تا گر او ز اختلاف گردد سست
مثل او از زمین تواند رست
چون که زایل شد اختلاف مزیج
شجر آهنگ نشو کرد و بسیج
گشت روینده گونه گونه درخت
بی بر و میوه‌دار و نازک و سخت
آبش از بیخ شد روان سوی شاخ
شاخ و برگش دراز گشت و فراخ
آبخور بیخ و شاخ و خارش گشت
و آن دگر جمله برگ و بارش گشت
بارها را نگاهداشت به برگ
ز ابر و باران و برف و باد تگرگ
و آنچه بی‌بار بود و کج‌رو گشت
ساختندش به بیشه‌ها انگشت
و آنچه از میوه بود بر وی بار
دامنش پاک شد ز سنگ و ز خار
پرورش دید و سر بلندی یافت
در چمن نام ارجمندی یافت
چون ز قسمت گرفت رستن بهر
یا غذا بود، یا دوا، یا زهر
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این متن، شاعر به توصیف فرآیند رشد و تکامل گیاهان می‌پردازد. چهار عنصر اصلی (آب، خاک، هوا و گرما) ترکیب می‌شوند و به یکدیگر متصل می‌گردند. این ترکیب باعث ایجاد یک نفس "روینده" می‌شود که به درختان و گیاهان زندگی می‌بخشد. این نفس به هشت قوه (جذب، امساک، هضم و دفع) تقسیم می‌شود که به روند رشد کمک می‌کنند. نهایتاً، گیاهان به اشکال مختلف رشد می‌کنند و از خاک و آب تغذیه می‌کنند. آن‌ها تحت تأثیر عوامل طبیعی مانند باران و باد قرار می‌گیرند و در نتیجه میوه و برگ تولید می‌کنند. این فرایند نشان‌دهنده قدرت طبیعت و تاثیر آن بر زندگی گیاهان است و بیانگر این است که هر گیاهی به نوعی بر حسب شرایط محیطی خود، غذا، دارو یا زهر می‌شود.