بخش ۱۱۸ - تطبیق صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
بد این از عالم اصغر علامت
بود اکبر هم اینسان در اقامت
جهان باشد چو مشکوتی مزین
ز نور عقل اول گشته روشن
بود مصباح یعنی عقل اول
چو مشکوتیست او را ملک اسفل
ز جاجه باشدش چرخ محدد
بر ارباب عیانست این مشاهد
چو او می‌باشد اندر نظم کائن
خود انوار وجودی را خزائن
از آن مخزن بتعیین مناسب
منور گردد افلاک و کواکب
بچشمی کز ره حق بینی آمد
شجر امرالله تکوینی آمد
نه غربی و نه شرقی در مطالب
بود نه ممتنع یعنی نه واجب
بدانسان مستعد در نظم امکان
که بی‌نار مشیت هست تابان
بنزد آنکه زین عالم حسابی
بفهمش نامد الا خورد و خوابی
بگوش آینها نیاید غیر صوتش
چنین میباش گو تا وقت فوتش
تو کی خدمت بجای خویش کردی
بجز انکار کز درویش کردی
که خواهی با همین ظلمات ریبت
شود مکشوف آسان نور غیبت
تو خود می‌گفتی ار میبودت انصاف
که ننماید رخ از مرآت ناصاف
تو را گر نور صفوت در جبین بود
حقایق هم عیان و هم یقین بود
جهان از یک معمائی مثال است
تمام حل و عقدش از خیال است
بهر چیزی خیالت رهنما شد
همانت مبتدا و منتها شد
برد گر جانب اقبال و نورت
پیاپی می‌فزاید بر حضورت
برد ور سوی ظلمات شکوکت
شود سد بر رخ ابواب سلوکت
بسوی حق پناه از شک و ظن بر
هم از اصلش که باشد ماو من بر
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی مفاهیم عمیق فلسفی و عرفانی پرداخته و به رابطه میان عالم کوچک (عالم انسان) و عالم بزرگ اشاره می‌کند. شاعر بیان می‌کند که جهان به مانند مشکوتی (جلوه‌گاه) مزین از نور عقل اول است، که به عنوان مصباح (چراغ) توصیف شده و به انسان‌ها نور می‌بخشد. او تأکید می‌کند که تمامی موجودات و عناصر در نظم کائنات بر اساس عقل اول روشنایی می‌گیرند و در این فرآیند، انوار وجودی به عنوان خزاین در جهان وجود دارند. همچنین به توجه به شجر امرالله (درخت وجود) اشاره شده که نه غربی و نه شرقی است و در نظم امکان، انسان را مستعد می‌سازد. شاعر به اهمیت انصاف و نور حقیقت در زندگی انسان اشاره می‌کند و می‌گوید که اگر فردی با انصاف به قضایا نگاه کند، حقیقت و واقعیات برایش عیان خواهند شد. به علاوه، به چرایی و ضرورت پناه بردن به حقیقت و روشنایی در مقابل ظلمات و شک و تردید پرداخته می‌شود و تأکید می‌کند که جهت‌گیری به سمت حق و نور، می‌تواند انسان را از سردرگمی رهایی بخشد. این متن در نهایت بیداری و جستجوی حقیقت را ترویج می‌کند و انسان را به تفکر و خودشناسی دعوت می‌نماید.