بخش ۳۳۴ - الفرق بین المتخلق و المتحقق صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
ز فرق بین تحقیق و تخلق
ببحر معنیت باید تغرق
متخلق بکلفت هست عامل
بترک سوء و تحصیل فضایل
نباشد گر ریا و عجب و پندار
ز اسماء الهی یابد آثار
مفصل شد بیانش در تعرف
که تا چونست اقسام تکلف
متحقق نماید حق زالطاف
مراو را مظهر اسماء و اوصاف
شود تبدیل اوصافش کماهی
باوصاف و با خلاق الهی
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به تفاوت بین تحقیق (پژوهش) و تخلق (اخلاق) میپردازد. به بیان دیگر، برای دستیابی به معانی عمیقتر و واقعی، باید در این دو موضوع غرق شد. شخص متخلق، باید با تلاش و کوشش خود بدیها را ترک کرده و فضائل را کسب کند. عدم ریا، عجب و خودبزرگبینی لازم است تا آثار اسماء الهی را دریافت کند. همچنین، در متن از اقسام تلاش و کوشش (تکلف) و تاثیرات آن بر روح و صفات انسانی صحبت میشود و اینکه انسان میتواند به عنوان مظهری از اسماء و اوصاف الهی با تخلق و تغییر در صفات خود به اوصاف الهی نزدیک شود.