نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۳۳۴ - الفرق بین المتخلق و المتحقق صفی علیشاه

صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

ز فرق بین تحقیق و تخلق

ببحر معنیت باید تغرق

متخلق بکلفت هست عامل

بترک سوء و تحصیل فضایل

نباشد گر ریا و عجب و پندار

ز اسماء الهی یابد آثار

مفصل شد بیانش در تعرف

که تا چونست اقسام تکلف

متحقق نماید حق زالطاف

مراو را مظهر اسماء و اوصاف

شود تبدیل اوصافش کماهی

باوصاف و با خلاق الهی

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

این متن به تفاوت بین تحقیق (پژوهش) و تخلق (اخلاق) می‌پردازد. به بیان دیگر، برای دستیابی به معانی عمیق‌تر و واقعی، باید در این دو موضوع غرق شد. شخص متخلق، باید با تلاش و کوشش خود بدی‌ها را ترک کرده و فضائل را کسب کند. عدم ریا، عجب و خودبزرگ‌بینی لازم است تا آثار اسماء الهی را دریافت کند. همچنین، در متن از اقسام تلاش و کوشش (تکلف) و تاثیرات آن بر روح و صفات انسانی صحبت می‌شود و اینکه انسان می‌تواند به عنوان مظهری از اسماء و اوصاف الهی با تخلق و تغییر در صفات خود به اوصاف الهی نزدیک شود.