نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۳۳۵ - الفرق بین‌الکمال و النقص و الشرف و الخسه صفی علیشاه

صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

بسی فرق است بین چار رتبت

کمال و هم شرف هم نقص و خست

کمال آمد عبارت زینکه حاصل

شود جمع حقایق بهر کامل

حقایق‌های کونی والهی

کند جمعیت اندر وی کماهی

شود او مظهر اوصاف علیا

در او مجموع گردد کل اسما

ظهور حق در او بر وجه اکمل

شود و اندر حقایق باشد افضل

بجمعیت حظوظ اوست مختص

هر آن حظش اقل است اوست انقص

هنوزش هست تا منزل مسافت

بود ابعد هم از رتبه خلافت

نقایص باز بر مقدار راهست

از و تا چند منزل براله است

بود اما شرف رفع وسایط

میان عبد و موجد در روابط

وسایط هر چه کمتر اشرفست او

ز لفطف حق وجودش الطف است او

هم احکام وجوب او را بمشرب

ابراحکام امکان باشد اغلب

دگر بسیار باشد در روابط

میان واجب و ممکن وسایط

خود او باشد اخس در آفرینش

چنین کردند تحقیق اهل بینش

ز انسان پس ملک هم عقل اول

بود اشرف و ز آنها آدم اکمل

ز عقل و از ملک انسان کامل

شد اکمل در کمالات و فضایل

ولی عقل و ملک باشند اشرف

که از خلقند اهل اولین صف

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

متن به بررسی تفاوت رتبه‌های کمال، شرف، نقص و خستگی می‌پردازد. در اینجا، کمال به جمع شدن حقایق و ظهور اوصاف برتر در یک موجود اشاره دارد. آن موجود، مظهر اسماء الهی خواهد بود. در این مسیر، هر چه حظ و موقعیت فرد کمتر باشد، به منزله نقص اوست و او باید مسافت‌هایی را طی کند تا به رتبه‌های بالاتر برسد. متن همچنین به روابط میان موجودات اشاره می‌کند و می‌گوید که هر چه وسائط و واسطه‌ها کمتر باشند، مقام والاتر خواهد بود. در این راستا، احکام وجود و امکان مورد بررسی قرار می‌گیرند و انسان به عنوان کامل‌ترین موجود در بین دیگر مخلوقات شناخته می‌شود. ولی از نظر کمال و شرافت، عقل و ملائکه بالاتر از انسان قرار دارند، زیرا آن‌ها از موجودات اولیه و اصولی هستند.