بخش ۵۱۹ - حرف الیاء یاقوته الحمراء صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
دگر یاقوته الحمرا کدام است
مراد از نفس کلی در کلام است
چو نورانیتش ممزوج ظلمت
شد از حیث تعلق با طبیعت
تعلق یافت با جسم و کدر شد
ز بیرنگی برنگی منغمر شد
بعکس دره البیضا که لایق
بود تعبیرش از عقل مفارق
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این شعر به بررسی مفهوم "نفس کلی" و نسبت آن با وجود و طبیعت پرداخته می‌شود. در اینجا، نورانیت نفس با ظلمت ترکیب شده و به واسطه تعلق به جسم، کدر و رنگی می‌شود. در مقابل، "دره البیضا" به عنوان تعبیری از عقل مفارق معرفی می‌گردد که با این حالت تیره و کدر در تضاد است. به طور کلی، این شعر به تبیین دو وضعیت متفاوت وجودی و معرفتی می‌پردازد.