بخش ۶۳ - جمع‌الجمع صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
ز جمع‌الجمع گر پرسی علامت
شهود خلق بر حق است اقامت
سب کسیران که راه جمع پویند
خود این را فرق بعد از جمع گویند
ز جمع آید چو سالک باز در فرق
بود در فرق اندر جمع خود غرق
خلایق را همی بیند حبابند
که در هستی خود قائم بآبند
بود ذات حق آن کور است بودی
خلایق نیست جز نقش و نمودی
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این ابیات به بیان مفهوم جمع و فرق می‌پردازند. شاعر اشاره می‌کند که در مقام جمع، حقیقت وجود مردم به روشنی نمایان است و افرادی که در پی سمت جمع هستند، در واقع به شناخت و تفکیک حقیقت از غیر حقیقت می‌رسند. همچنین، وقتی سالک از حالت جمع خارج می‌شود، در فرقت در حقیقت غرق می‌شود و به این ترتیب، خلایق تنها نشانه‌ها و نمودهایی از حقیقت را می‌بینند. در نهایت، ذات حق، خود بی‌نهایت است و وجود خلایق فقط تجلیاتی از آن حقیقت است.