نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۹ - اندر عزّت عقل سنایی

سنایی غزنوی / الباب الرّابع: فی صفة العقل و احواله وافعاله و غایة عنایته و سبب وجوده / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)

عزّتِ عقل هست سوی روان

نزد روشن ضمیر پاک روان

در اضافت سوی زمانه لطیف

به اضافت به سوی عقل کثیف

اول و آخر و عزیز و ذلیل

علوی و سفلی و قبیح و جمیل

غرض امر و دایهٔ آدم

عَرَض نفس و جوهر عالم

هم ورای مراتب اسمی

هم پذیرای صورت جسمی

ذات او گشته مستدیر از نفس

جنبش او اثرپذیر از نفس

مایه و پایهٔ مدارج اسم

علت و آلت مراتب جسم

این همه عقل را مسلّم گشت

آسمان عقل و روح سُلّم گشت

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

در این ابیات، شاعر به رابطه بین عقل و روان اشاره می‌کند. عقل به عنوان یک ویژگی ارزشمند و روشن، به سمت روان پاک و پرنور هدایت می‌شود. در عین حال، عقل می‌تواند به سوی امور پست و کثیف هم گرایش پیدا کند. شاعر به مفاهیم عالی و پست، و همچنین به ذات انسان و جوهر عالم اشاره می‌کند و می‌گوید که عقل بر تمام مراتب وجود حاکم است و توانایی سازگاری با صورت‌های جسمانی را دارد. در نهایت، همه این مفاهیم به وحدت عقل و روح ختم می‌شود که به سادگی و آرامش می‌انجامد.