بخش ۹ - اندر عزّت عقل سنایی
سنایی غزنوی / الباب الرّابع: فی صفة العقل و احواله وافعاله و غایة عنایته و سبب وجوده / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
عزّتِ عقل هست سوی روان
نزد روشن ضمیر پاک روان
در اضافت سوی زمانه لطیف
به اضافت به سوی عقل کثیف
اول و آخر و عزیز و ذلیل
علوی و سفلی و قبیح و جمیل
غرض امر و دایهٔ آدم
عَرَض نفس و جوهر عالم
هم ورای مراتب اسمی
هم پذیرای صورت جسمی
ذات او گشته مستدیر از نفس
جنبش او اثرپذیر از نفس
مایه و پایهٔ مدارج اسم
علت و آلت مراتب جسم
این همه عقل را مسلّم گشت
آسمان عقل و روح سُلّم گشت
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این ابیات، شاعر به رابطه بین عقل و روان اشاره میکند. عقل به عنوان یک ویژگی ارزشمند و روشن، به سمت روان پاک و پرنور هدایت میشود. در عین حال، عقل میتواند به سوی امور پست و کثیف هم گرایش پیدا کند. شاعر به مفاهیم عالی و پست، و همچنین به ذات انسان و جوهر عالم اشاره میکند و میگوید که عقل بر تمام مراتب وجود حاکم است و توانایی سازگاری با صورتهای جسمانی را دارد. در نهایت، همه این مفاهیم به وحدت عقل و روح ختم میشود که به سادگی و آرامش میانجامد.