بخش ۱۰ - قاعده در تشبیه کتاب آفرینش به کتاب وحی شیخ محمود شبستری
شیخ محمود شبستری / گلشن راز / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
به نزد آنکه جانش در تجلّی است
همه عالم کتاب حق تعالی است
عَرَض اِعراب و جوهر چون حروف است
مراتب همچو آیاتِ وقوف است
از او هر عالَمی چون سورهای خاص
یکی زان فاتحه و آن دیگر اخلاص
نخستین آیتش عقلِ کل آمد
که در وی همچو باءِ بسمل آمد
دوم نفس کل آمد آیتِ نور
که چون مصباح شد از غایتِ نور
سیم آیت در او شد عرش رحمان
چهارم «آیت الکرسی» همی دان
پس از وی جرمهای آسمانی است
که در وی سورهٔ سبع المثانی است
نظر کن باز در جرمِ عناصِر
که هر یک آیتی هستند باهِر
پس از عنصر بود جرم سه مولود
که نتوان کرد این آیات محدود
به آخر گشت نازل نفس انسان
که بر ناس آمد آخر ختم قرآن
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن اشاره به تجلی الهی و ارتباط عالم با حق تعالی دارد. تمامی عالم به عنوان کتابی از خداوند توصیف شده که در آن اعراب و جوهر مانند حروف و مراتب به آیات قرآن تشبیه شدهاند. نخستین آیه عقل و پس از آن نفس و آیات دیگر همچون عرش رحمان و آیت الکرسی ذکر شدهاند. به طور کلی، هر یک از اجزای عالم و عناصر آن به عنوان آیات خداوند معرفی میشوند و در نهایت انسان به عنوان آخرین مخلوق و ختمکننده قرآن مطرح میشود.