بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة علم الیقین شیخ محمود شبستری
شیخ محمود شبستری / فصل پنجم / وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
اثر و فعل نفس انسانی
نیست اندر وجود پنهانی
نطق و رای و قیاس و اندیشه
فکر و حدس و فراست و پیشه
این همه گفت و گوی علم و بیان
اثر لطف نفس ناطقه دان
هر که دارد دو چشم بیننده
فرق داند ز مرده تا زنده
آدمی هیچ وقت در کم و بیش
نشود غافل از حقیقت خویش
همه وقتی به خواب و بیداری
هست در کار خویشتن داری
من منم گرچه باشم اندر خواب
کیست آن من بگو که چیست جواب
اندر اثبات ذات و نفس انام
نصّ «من امر ربّی» است تمام
بعد از آن امر و خلق کرد جدا
تا بداند که چیست امر خدا
امر بی واسطه است از او صادر
خلق از اسباب و واسطه ظاهر
امر «ربّی» و نفخ «من روحی»
چیست جز روح قدس سبّوحی
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی اثر و فعالیت نفس انسانی می‌پردازد. به گفته شاعر، فعالیت‌های ذهنی مانند نطق، اندیشه و قیاس، نشانه‌های وجود نفس ناطقه‌اند که در وجود انسان نهفته است. هر انسان با چشم بینا می‌تواند تفاوت میان زندگی و مرگ را تشخیص دهد و هیچ‌گاه از حقیقت خود غافل نمی‌شود. حتی در خواب و بیداری، انسان در حال مراقبت از خویش است. شاعر به این نکته اشاره می‌کند که شناخت و اثبات ذات و نفس انسانی به دستور خدا مرتبط است و خداوند بین خلق و امر خود جدایی قائل شده است. به‌علاوه، امر الهی مستقیماً از خدا صادر می‌شود در حالی‌که خلق از واسطه‌ها ناشی می‌گردد. در نهایت، زیربنای این موضوع بیان می‌کند که روح قدس و الهی در وجود انسان تجلی‌یافته است.