شمارهٔ ۱۶۱ ادیب الممالک
ادیب الممالک فراهانی / مقطعات / وزن: فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
تا سپهدار به شطرنج هنر
چیره بر دشمن خونخوار شده
ماحی سیرت ناهنجاران
حامی زمره احرار شده
چتر استبداد از صرصر داد
پست و وارون و نگونسار شده
با عدالت همه جا بود رفیق
با خرد در همه جا یار شده
شهر ری از قدمش خرم و شاد
خوشتر از خلخ و فرخار شده
شه محمدعلی از هیبت او
خوار و شرمنده ز کردار شده
شبش از برق چو روز روشن
روزش از دود شب تار شده
آخرالامر ز دیهیم و سریر
گشته مستعفی و بیزار شده
جستم از طبع امیری تاریخ
گفت «شه مات سپهدار شده »
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این شعر، به قدرت و هنر فرماندهای به نام سپهدار اشاره شده که در مقابل دشمنان خونخوار پیروز شده است. او با رفتار عادلانهاش حامی مردم آزادیخواه شده و در پی پایان دادن به استبداد است. با حضور او، شهر ری شکوفا و شاداب شده و سلطنت محمدعلی به شدت تحت تأثیر او قرار گرفته و در نهایت، او از مقام خود مستعفی شده و از آن بیزار شده است. شاعر در پایان بیان میکند که به استناد تاریخ، سپهدار در بازی شطرنج قدرت، شاه را مات کرده است.