نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

شمارهٔ ۱۵ ادیب الممالک

ادیب الممالک فراهانی / مثنویات / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)

زمین گرد است مانند گلوله

نیوتن کرده واضح این مقوله

اگر چه گفته فیثاغورث از پیش

نبودش حجتی بر گفته خویش

نیوتن قول خود را با دلائل

بیان کرده ولله در قائل

دلیل اولینش گردی آب

به دریا اندر آوین نکته دریاب

که بحر از بر فزونتر هست بیشک

به حجت تابع افزون شد اندک

کی کو بیند، یم را بساحل

شود از دور با کشتی مقابل

نخست از پیکر کشتی در آن یم

نبیند هیچ غیر از نوک پرچم

چو آید پیشتر بیند اصولش

ز روی نسبت افزایش بطولش

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

زمین مانند یک گلوله گرد است و نیوتن این حقیقت را به وضوح بیان کرده است. هرچند فیثاغورث قبل از نیوتن این نکته را معرفی کرده، ولی نتوانسته بود برای آن دلیل قاطعی ارائه دهد. نیوتن دلایل خود را به خوبی توضیح داده است، یکی از این دلایل، گرد بودن سطح آب در دریاهاست. اگر به دریا نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که دریا از ساحل بالاتر است و این نشان‌دهندهٔ گود بودن زمین است. زمانی که کشتی‌ای در دریا به دور است، تنها نوک پرچم آن دیده می‌شود و به تدریج که نزدیک‌تر می‌آید، بدنهٔ آن نیز نمایان می‌شود؛ که این امر بیانگر گردی زمین است.