بیان وادی توحید عطار
عطار نیشابوری / بیان وادی توحید / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
بعد از این وادی توحید آیدت
منزل تفرید و تجرید آیدت
رویها چون زین بیابان درکنند
جمله سر از یک گریبان برکنند
گر بسی بینی عدد، گر اندکی
آن یکی باشد درین ره در یکی
چون بسی باشد یک اندر یک مدام
آن یک اندر یک، یکی باشد تمام
نیست آن یک کان احد آید ترا
زان یکی کان در عدد آید ترا
چون برونست از احد وین از عدد
از ازل قطع نظر کن وز ابد
چون ازل گم شد، ابد هم جاودان
هر دو را کی هیچ ماند در میان
چون همه هیچی بود هیچ این همه
کی بود دو اصل جز پیچ این همه
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
در این بیتها به مراحل مختلف فهم توحید و تجرید اشاره شده است. پس از رسیدن به وادی توحید، مرحلهای به نام تفرید و تجرید پیش روی انسان قرار میگیرد. در این مرحله، انسان باید به یگانگی و وحدت وجود توجه کند و از اختلافات عددی و ظاهری گذر کند. هر چند ممکن است در ابتدا به تعداد زیاد آنها نگاه کند، اما در نهایت همه چیز به یک حقیقت واحد بازمیگردد. در حقیقت، هر دو مفهوم از عدد و واحد باید به درک عمیقتر و یگانگی وجودی منتهی شود. این پذیرش یکدست بودن، فراتر از ازل و ابد است و همه چیز در اصل به "هیچی" میرسد و در برابر این حقیقت، دیگر دوگانگیای ندارد.