نغما — خواندن و کشف شعر فارسی

بخش ۴۲ - نصایح عطار

عطار نیشابوری / پندنامه / وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)

شد دو خصلت مرد ابله را نشان

صحبت صبیان و رغبت با زنان

ناخوشی در زندگانی ای ولید

مرد را از خوی بد گردد پدید

آنکه نبود مرد را خوی نکو

مرده می‌دانش که زنده نبود او

هر که گوید عیب تو اندر حضور

می‌نماید راهت از ظلمت به نور

مر تو را هر کس که باشد رهنمای

شکر او می‌باید آوردن بجای

مر خردمندان عالم را لباس

خلق نیکو شرم نیکوتر شناس

حال خود را از دو کس پنهان مدار

از طبیب حاذق و از یار غار

تا توانی با زنان صحبت مجوی

راز خود را نیز با ایشان مگوی

آنچه اندر شرع باشد ناپسند

گرد او هرگز مگرد ای هوشمند

هر چه را کرده‌ست بر تو حق حرام

دور باش از وی که باشی نیک‌نام

چونکه بگشاید در روزی خدای

دل گشاده دار تنگی گم (؟کم) نمای

تازه روی و خوب سخن باش ای اخی

تا بود نام تو در عالم سخی

پر مخور اندوه مرگ ای بوالهوس

چونکه وقت آید نگردد پیش و پس

دل ز غل و غش همیشه پاک دار

تا توانی در درون، کینه مدار

تکیه کم کن خواجه بر کردار خویش

دل بنه بر رحمت جبار خویش

بهترین چیزها خلق نکوست

خَلق خُلق نیک را دارند دوست

رو فروتن شو همیشه ای خلف

کاین بود آرایش اهل شرف

آنکه باشد در کف شهوت اسیر

گرچه آزاد است او را بنده گیر

گر تو بینی ناکسی را بارگاه

حاجت خود را ازو هرگز مخواه

بر در ناکس قدم هرگز مبر

ور ببینی هم مپرس از وی خبر

تا توانی کار ابله را مساز

کار فرمایش ولی کمتر نواز

دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)

این متن به بررسی ویژگی‌های ناپسند و خصلت‌های نیک مردان می‌پردازد. شاعر به نقد مردان ابلهی می‌پردازد که به صحبت با جوانان و زنان علاقه دارند و به این ترتیب در زندگی خود دچار ناخوشی می‌شوند. او تأکید می‌کند که کسی که خوی نیکو ندارد، مانند مرده‌ای است که دانشی ندارد. گفتن عیب‌ها در جمع می‌تواند راه را روشن کند و شکرگزاری نسبت به کسانی که ما را هدایت می‌کنند، ضروری است. خردمندان لباس نیکو و فضیلت را در نظر می‌گیرند و باید از دو نفر، یعنی طبیب و دوست نزدیک، حال خود را پنهان نکرد. شاعر هشدار می‌دهد که با زنان صحبت نکنید و رازهای خود را با آنها در میان نگذارید. همچنین، درباره ناپسند بودن برخی اعمال در شرع تأکید می‌کند و از دوری از چیزهای حرام سخن می‌گوید. او توصیه می‌کند که دل را از کینه پاک نگه داریم و به رحمت خداوند تکیه کنیم. خوش‌خلقی و نیکی به دیگران را از بهترین خصلت‌ها می‌داند و به تواضع در معاشرت، به‌ویژه در میان اهل شرف، تأکید می‌کند. در نهایت، به دوری از افراد ناپسند و بی‌فایده اشاره می‌کند و خواهان ارج نهادن به عقل و کارهای درست است.