بخش ۱۶۳ - التمیز صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
نپنداری شیوع این کودکانند
که لایق بر مویز و گردکانند
گروهی عاری از رسم تصوف
بزی فقر بینی از تکلف
نه آگاه از رسوم فقر و ارشاد
نه واقف بر رموز ذکر و اوراد
نه هرگز دیده مردی در طریقت
نه هرگز در مقامی کرده خدمت
نه رنجی برده بر حق یا بباطل
نه نوری دیده ثابت یا که آفل
عواملی چند او را گشته منقاد
جز اینش مایه‌ئی نمود در ارشاد
فکنده لاف درویشی بعالم
شده قانع باسمی نا مسلم
در اوصافش کمال نافذی نه
بدست از شیخیش جز کاغذی نه
که این هست از فلان شیخ و فلان پیر
باین عذرم بود هر نقص بپذیر
غرض معنی سوادی لفظ و حرفست
نه همسر قطره با دریای ژرف است
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به نقد افرادی می‌پردازد که خود را درویش و عارف معرفی می‌کنند، اما در واقعیت از اصول و رسوم تصوف و فقر بی‌خبرند. آنها نه تنها تجربه‌ای در طریقت و خدمت به دیگران ندارند، بلکه فقط با تکیه بر نام‌های شیخی و نوشته‌های کاغذی خود را عارف می‌دانند. این افراد فاقد کمالات واقعی‌اند و تنها با ظواهر فریبنده خود را درویش می‌پندارند. اساساً، به جای عمق و معرفت حقیقی، به ظواهر و الفاظ بسنده کرده‌اند.