بخش ۱۹۱ - باب‌العین العالم بفتح اللام صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
چنین گویند ارباب معانی
که عالم نیست غیر از ظل ثانی
نباشد جز وجود حق باهر
تمام ممکنات اندر مظاهر
چو خورشید وجودش پرده در شد
بصورت‌های ممکن جلوه‌گر شد
ظهورش بالتعین نزد آگاه
مسمی گشت بر اسم سوی الله
ز حیث اعتباری کآن اضافت
بسوی ممکناتست از لطافت
وجودی بهر ممکن نیست الا
بمحض اعتبار و نسبت از ما
وگرنه خود وجود او عین حق است
همه غیب و شهود او عین حق است
بمعدومیت خود کل ممکن
بود ثابت بعلم حق و کائن
حق اندیشان که بر حق راه جویند
مگر آنرا شئون ذات گویند
بود عالم مثال جسم و صورت
درآن حق است هم روح هویت
تعینها وجود واحدی را
که آیانند بود واحدی را
همه احکام اسم ظاهر اوست
ز جلوه باطن بس قاهر اوست
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این شعر به تبیین واقعیت وجود و ارتباط آن با حقیقت مطلق (حق) می‌پردازد. گوینده بیان می‌کند که فقط وجود خداوند است که همواره و در همه حال وجود دارد و تمام موجودات دیگر تنها جلوه‌گرهای این وجود هستند. حقیقت وجود خداوند در پس پرده‌های عالم، مانند خورشید، قابل مشاهده است و سایر موجودات تنها در نسبت با او معنا پیدا می‌کنند. وجود حقیقی و مطلق، عین حق است و همه چیز در عالم، اعم از غیب و شهود، تحت فرمان و حکمت او قرار دارد. این عالم به عنوان یک جلوه از حقیقت واحد است و تنوعات وجودی در واقع تجلیات یک حقیقت واحد هستند. در نهایت، به این نکته اشاره می‌شود که درک این حقیقت عمیق، نیازمند اندیشه و جستجو در ذات حق است.