بخش ۴۲۱ - مفتاح سرالقدر صفی علیشاه
صفی علیشاه / بحرالحقایق / وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
یکی مفتاح از سر قدر جو
گشایش در معانی بیشتر جو
خود آن گر نکته دانی بیخلافست
ز استعداد اعیان اختلافست
در اعیان اختلاف اندر ازل شد
ز استعدادها کاندر محل شد
خود آنهم بود از تعیین اسماء
که ظاهر گشت و مظهر خواست زاشیاءء
بسی چون فهم این معنی است مشکل
ز تحقیقش نخواهی برد حاصل
ولی گویم بتقریبی بیانی
که باشد بهر فهمت امتحانی
ظهوراتی که در امکان عیانست
ز واجب در همان رتبت نشانست
باینمعنی که کرد آنذات واجب
تجلی در مقامات و مراتب
مراتب گرچه ز اسماء مختلف شد
ولی بر وصف وحدت متصف شد
بهم باشند آب و آتش ار ضد
وجود اما بود در هر دو واحد
تخالفها ز اسماء بد در اعیان
مخالف شد صورها زان در اکوان
اگر دریافتی بردی بحق راه
وگرنه از خدا فهم و نظر خواه
دربارهٔ این شعر (خلاصهٔ هوش مصنوعی)
این متن به بررسی مفاهیم عمیق و فلسفی در مورد وجود و تفاوت‌ها میان موجودات می‌پردازد. شاعر مفهوم وحدت در عین کثرت را مطرح می‌کند و بیان می‌کند که اگرچه موجودات از نام‌ها و صفات مختلف تشکیل شده‌اند، ولی در نهایت همه آنها از یک حقیقت واحد نشأت می‌گیرند. وی همچنین اشاره می‌کند که اختلافات و تضادها در دنیای مادی، به واسطه اسم‌ها و صفات است، اما وجود حقیقی در همه آنها واحد است. به عبارت دیگر، تمامی موجودات چه آتش و چه آب، در ذات خود یکی هستند، اگر بتوان به عمق این واقعیت پی برد. در نهایت، شاعر به اهمیت درک این معانی اشاره کرده و می‌گوید که اگر کسی این مفاهیم را درک کند، راه حقیقی را خواهد یافت.